روز دوشنبه هفته جاری، رئیس‌جمهور ایالات متحده اعلام کرد که از برگزار نشست سه‌جانبه با شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین استقبال می‌کند. او چین را به عنوان میزبان این امر پیشنهاد داد و تسلیحات هسته‌ای را در دستور کار آن معرفی کرد.

زمان‌بندی این تصمیم نیز بسیار حائز اهمیت است. برای نخستین بار در بیش از نیم قرن گذشته، هیچ معاهده‌ای محدودکننده، زرادخانه‌های راهبردی واشنگتن و مسکو را کنترل نمی‌کند و در این میان، چین سریع‌تر از هر قدرت هسته‌ای دیگری در حال گسترش زرادخانه خود است. در ادامه به بررسی دلایل پشت پرده فشار ترامپ برای انجام مذاکرات هسته‌ای و موانع احتمالی آن می‌پردازیم.

از پیشنهاد ترامپ تا واکنش اوکراین

ترامپ در تاریخ ۱۹ اکتبر در کاخ سفید با خبرنگاران گفتگو و اعلام کرد که اگر شی جین‌پینگ در صورت داشتن تمایل، در این نشست شرکت خواهد کرد. احتمال می‌رود این سه مقام در اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا-پاسیفیک (APEC) حضور یابند که در تاریخ ۱۸ تا ۱۹ نوامبر در شنژن برگزار می‌شود.

نخستین بار ولادیمیر پوتین این ایده را مطرح و کرملین نیز از ماه ژوئیه تاکنون آن را پیگیری کرده است. مسکو این اجلاس را به عنوان فرصتی برای حل‌وفصل جنگ در اوکراین پیشنهاد داده بود، اما ترامپ تمرکز و دستور کار آن را تغییر داد. به گفته او «ما این نشست را در راستای رایزنی درباره عاری‌سازی هسته‌ای برگزار خواهیم کرد.»

وزارت امور خارجه چین اعلام کرد که هیچ اطلاعاتی درباره چنین نشستی ندارد. از سوی دیگر، آندری سیبیها، وزیر امور خارجه اوکراین، هشدار داد که برگزاری نشستی بدون حضور کی‌یف تنها جرات‌ بیشتری به پوتین خواهد داد.

چرا معاهده «استارت نو»پایان یافت؟

معاهده استارت نو آخرین توافق کنترل تسلیحاتی میان ایالات متحده و روسیه بود که باراک اوباما و دمیتری مدودف در آوریل ۲۰۱۰ در پراگ آن را امضا کردند. این توافق هر طرف را به داشتن حداکثر ۱۵۵۰ کلاهک هسته‌ای استراتژیک و ۷۰۰ موشک و بمب‌افکن محدود می‌کرد. همچنین این معاهده اجازه بازرسی‌های حضوری و تبادل داده‌ها را می‌داد تا هر دو طرف بتوانند وضعیت یکدیگر را بررسی کنند.

روسیه در فوریه ۲۰۲۳ مشارکت خود را در این معاهده به حالت تعلیق درآورد اما متعهد شد که به محدودیت‌های تعدادی آن پایبند باشد. این معاهده در ۵ فوریه ۲۰۲۶ منقضی و پوتین پیشنهاد حفظ  سقف‌ مذکور را برای یک سال دیگر داد، اما واشنگتن هرگز پاسخ رسمی به آن نداد.

در مقابل، ترامپ معاهده استارت نو را معامله‌ای بد برای ایالات متحده خواند و خواستار توافق «جدید، بهبودیافته و مدرن‌» شد. اکنون و بدون معاهده قبلی، هیچ‌یک از طرفین نمی‌توانند نیروهای طرف مقابل را راستی‌آزمایی کنند.

 چرا ترامپ چین را بر سر میز مذاکره می‌کشاند؟

چین به عنوان نزدیکترین رقیب اقتصادی و نظامی به واشنگتن، در کانون تفکرات ترامپ قرار دارد. اکنون، پکن حدود ۶۲۵ کلاهک هسته‌ای در اختیار دارد که نسبت به حدود ۶۰۰ کلاهک سال گذشته افزایش یافته است. این رقم همچنان بسیار کمتر از ذخایر ایالات متحده و روسیه بوده که برای هر کدام از ۵ هزار فراتر رفته است. با این حال، پنتاگون پیش‌بینی می‌کند که زرادخانه چین تا سال ۲۰۳۰ از مرز یک‌هزار کلاهک عبور کند. 

طبق برآورد ترامپ، چین می‌تواند ظرف چهار یا پنج سال به ایالات متحده نزدیکتر شود و توافق صرف با روسیه، روند تسلیحاتی چین را دست‌نخورده باقی می‌گذارد. ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری خود تلاش کرد تا چین را وارد مذاکرات کند، اما پکن از این امر خودداری کرد. او بار دیگر این ایده را در ماه می در پکن و  ماه سپتامبر در کاخ سفید با شی جین‌پینگ مطرح کرد.

همچنین، مسئله مالی نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. دفتر بودجه کنگره پیش‌بینی می‌کند که بخش سلاح‌های هسته‌ای ایالات متحده بین سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۴ هزینه‌ای معادل ۹۴۶ میلیارد دلار در بر داشته باشند که این رقم سالانه حدود ۹۵ میلیارد دلار می‌شود. ترامپ بارها از این هزینه‌ها گلایه کرده است، او در فوریه ۲۰۲۵ گفت: «هیچ دلیلی ندارد که ما سلاح‌های هسته‌ای کاملاً جدید بسازیم.»

برنامه‌های تسلیحاتی رقبا نیز فشار را افزایش می‌دهند. روسیه در اکتبر ۲۰۲۵ موشک کروز هسته‌ای و یک اژدر اتمی را آزمایش کرد. پس از آن، ترامپ به پنتاگون دستور داد آزمایش تسلیحات هسته‌ای ایالات متحده را «بر اساس شرایط برابر» آغاز کند. منتقدان هشدار دادند که این اقدام می‌تواند زنجیره‌ای از آزمایش‌های رقبای آمریکا برانگیزد.

 آیا پکن و مسکو همراهی خواهند کرد؟

تاکنون چین و روسیه تمایل چندانی به ایده ترامپ نشان نداده‌اند. چین استدلال می‌کند که زرادخانه‌ آن قابل مقایسه با ایالات متحده و روسیه نیست و وزارت امور خارجه این کشور درخواست‌ها برای مذاکرات سه‌جانبه را «غیرمنطقی و غیرواقع‌بینانه» خوانده است. پکن اصرار دارد که واشنگتن و مسکو باید ابتدا ذخایر خود را کاهش دهند.

روسیه نیز شرایط ویژه خود را دارد. کرملین به دنبال آن است که هرگونه توافق بزرگ، زرادخانه‌های بریتانیا و فرانسه را نیز پوشش دهد. مسکو همچنین برنامه‌های دفاع موشکی ایالات متحده را عامل برهم زدن توازن استراتژیک می‌داند. برخی تحلیلگران بر این باورند که ترامپ احتمالا ناچار شود محدودیت‌هایی را بر روی سپر دفاع موشکی «گنبد طلایی» خود بپذیرد.

در مجموع، دیپلماسی در سایه همچنان ادامه دارد. دیپلمات‌های آمریکایی امسال حداقل سه بار با مقام‌های چینی برای رایزنی درباره کاهش خطرات هسته‌ای دیدار کرده‌اند. حامیان کنترل تسلیحات، گام‌های اولیه نظیر فریز کردن ذخایر و اشتراک‌گذاری داده‌های مربوط به کلاهک‌ها را پیشنهاد می‌کنند. با این حال، مذاکره برای یک معاهده سطح بالا و جامع سال‌ها زمان خواهد برد.