گوگرد به یکی از عناصر ضروری نظام صنعتی مدرن، از جمله بخش کشاورزی، تبدیل شده است. پیش از آغاز جنگ ایران، حدود ۲۴ درصد از عرضه جهانی گوگرد از تنگه هرمز عبور می‌کرد. با این حال، اطلاعات موثقی در دسترس نیست که نشان دهد پس از آنکه دولت ایران مدعی کنترل این تنگه شد، آیا محموله‌های گوگرد همچنان از این مسیر عبور می‌کنند یا خیر. به نظر می‌رسد حجم این محموله‌ها اکنون نزدیک به صفر باشد.

در آغاز درگیری ایران، قیمت هر تن گوگرد با منشأ خاورمیانه حدود ۵۰۰ دلار بود؛ اما اکنون از ۸۰۰ دلار فراتر رفته است. در ماه ژوئن، برخی خریداران برای هر تن گوگرد با منشأ کانادا بیش از هزار دلار پرداخت کردند؛ رقمی که رکوردی تاریخی محسوب می‌شود.

این قیمت‌های بالا، عرضه جهانی کودهای فسفاته را تهدید می‌کنند؛ کودهایی که تولید آن‌ها به اسید سولفوریک وابسته است. برای درک بهتر علت شکل‌گیری این وضعیت، ابتدا باید با برخی زمینه‌های اساسی آشنا شویم.

در شبکه به‌شدت به‌هم‌پیوسته تولید جهانی، گوگرد جایگاهی محوری دارد؛ چرا که ماده اولیه تولید اسید سولفوریک است؛ ماده‌ای شیمیایی که کاربردهای گسترده‌ای در صنایع مختلف دارد. از جمله این کاربردها می‌توان به افزایش عدد اکتان بنزین، تولید مواد شوینده، رزین‌ها، رنگ‌ها و مواد منفجره، و همچنین اسیدشویی فلزات برای حذف لایه‌های اکسیدشده از سطح آن‌ها اشاره کرد.

اسید سولفوریک همچنین به‌عنوان الکترولیت در باتری‌های سربی‌ـ‌اسیدی و به‌عنوان معرف شیمیایی در آزمایشگاه‌ها برای تجزیه‌وتحلیل و سنتز مواد مورد استفاده قرار می‌گیرد. افزون بر این، این ماده در تولید کودهای فسفاته نقش اساسی دارد؛ کودهایی که مواد مغذی ضروری برای گیاهان را تأمین می‌کنند و برای دستیابی به عملکرد بالای محصولات در کشاورزی صنعتی امروز اهمیت حیاتی دارند.

در واقع، ۵۰ درصد از کل اسید سولفوریک تولیدشده در جهان برای ساخت کودها مصرف می‌شود. از این میزان، ۴۲.۵ درصد به تولید کودهای فسفاته و ۷.۵ درصد به تولید سولفات آمونیوم، به‌عنوان یکی از منابع تأمین نیتروژن، و سایر محصولات کودی گوگردی اختصاص دارد. البته خود گوگرد نیز یکی از عناصر مغذی مهم برای خاک به شمار می‌رود.

به این کاربردهای متعدد اشاره می‌کنیم، چرا که رقابت میان صنایع مختلف برای تأمین گوگرد، بخشی از بحران نوظهور امنیت غذایی جهان را توضیح می‌دهد. این بحران تا حد زیادی از کاهش شدید دسترسی به گوگرد، کودهای نیتروژنی و گاز طبیعی ناشی می‌شود؛ موادی که کشورهای منطقه خلیج فارس بخش مهمی از عرضه آن‌ها را تأمین می‌کنند و اکنون درگیر جنگ ایران هستند.

هنگامی که ایران کنترل تنگه هرمز، تنها مسیر آبی خروجی از خلیج فارس به آب‌های آزاد، را در دست گرفت، نه‌تنها محموله‌های نفتی با اختلال جدی مواجه شدند، بلکه انتقال مواد حیاتی دیگری از جمله هلیوم، آلومینیوم و مواد یادشده نیز تحت تأثیر قرار گرفت.

برای درک ارتباط میان جنگ ایران و بحران گوگرد، باید بدانیم که در گذشته، گوگرد مستقیماً از ذخایر زیرزمینی و سطحی استخراج می‌شد. این روند ابتدا با بهره‌برداری از ذخایر سطحی در سیسیل آغاز شد و بعدها استخراج از گنبدهای نمکی زیرزمینی در تگزاس و لوئیزیانا و همچنین مناطق آتشفشانی در اندونزی، شیلی و ژاپن گسترش یافت.

بخشی از گوگرد همچنان به‌عنوان محصول جانبی استخراج سنگ‌های معدنی حاوی سولفیدهای فلزی به دست می‌آید؛ زیرا برای دستیابی به فلز خالص، باید گوگرد موجود در این سنگ‌ها حذف شود.

تا اوایل دهه ۱۹۹۰، سیاست‌های دولتی برای مهار باران اسیدی ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی، از جمله نفت و گاز طبیعی، به اجرا درآمده بودند. این سوخت‌ها به‌طور طبیعی حاوی گوگرد هستند. گوگرد آزادشده در جریان احتراق، ترکیبات اسید سولفوریک ایجاد می‌کند که در آب باران حل می‌شوند و به شکل‌گیری باران اسیدی می‌انجامند.

در نتیجه، حذف گوگرد از جریان نفت و گاز طبیعی به یکی از اولویت‌های صنعت نفت و گاز تبدیل شد. در آن مقطع، گوگرد عملاً محصولی زائد در فرایند پالایش به شمار می‌رفت.

اما صنعت به‌زودی دریافت که می‌توان گوگرد را با سودآوری به صنایع دیگر فروخت. سرانجام، تولید گوگرد به‌عنوان محصول جانبی صنعت نفت و گاز در سراسر جهان به‌اندازه‌ای افزایش یافت که قیمت آن را به سطحی پایین‌تر از گوگرد استخراج‌شده از ذخایر سطحی و زیرزمینی رساند.

امروزه حدود ۹۰ درصد گوگرد جهان از پالایشگاه‌های نفت و گاز تأمین می‌شود. جایگزین کردن این حجم از تولید با استخراج از ذخایری که پیش‌تر مورد بهره‌برداری قرار گرفته بودند، در کوتاه‌مدت و حتی میان‌مدت دشوار خواهد بود؛ چرا که بیشتر این معادن و منابع بیش از دو دهه پیش تعطیل شده‌اند.

با کاهش عرضه گوگرد و افزایش رقابت میان مصرف‌کنندگان، تولیدکنندگان کودهای فسفاته برای تأمین اسید سولفوریک موردنیاز خود با مشکل مواجه شده‌اند. دلیل اصلی این است که آن‌ها نمی‌توانند تمام هزینه‌های افزایش‌یافته را به کشاورزانی منتقل کنند که همین حالا نیز زیر فشار افزایش شدید قیمت گازوئیل و کودهای نیتروژنی قرار دارند.

با این حال، یکی از رقبای اصلی صنعت کود در بازار گوگرد، یعنی صنعت معدن، ظاهراً برای تأمین نیازهای خود با مشکل چندانی مواجه نیست. علت آن است که قیمت دو فلزی که استخراج آن‌ها به استفاده از اسید سولفوریک وابسته است، یعنی مس و اورانیوم، به‌شدت افزایش یافته است. قیمت مس حتی به ثبت رکوردهای جدید رسیده است.

البته افزایش قیمت کود و سوخت در شرایطی رخ می‌دهد که جهان به سمت دوره‌ای از پدیده ال‌نینو حرکت می‌کند که ممکن است از شدیدترین نمونه‌های ثبت‌شده در تاریخ باشد.

ال‌نینو بسته به منطقه جغرافیایی می‌تواند باعث افزایش بیش از حد بارندگی یا تشدید کم‌آبی شود. با این حال، غیرقابل‌پیش‌بینی بودن شرایط آب‌وهوایی به مشکلی فزاینده تبدیل شده است.

ترکیب افزایش قیمت نهاده‌های کشاورزی با شرایط نامساعد جوی نشان می‌دهد که احتمال دارد تولید محصولات غذایی در سراسر جهان طی سال آینده کاهش پیدا کند.

البته این نتیجه هنوز قطعی نیست، اما همین عدم قطعیت برای افرادی که در شرایط معیشتی شکننده زندگی می‌کنند و همچنین برای سیاست‌گذارانی که در تلاش‌اند راهکاری برای مدیریت بحران پیدا کنند، نگران‌کننده است.