تکمیل راه‌آهن چابهار-زاهدان؛ گشایش راهبردی برای هند در میانه جنگ

ایران ریل‌گذاری راه‌آهن چابهار-زاهدان را به پایان رسانده و دروازه جدیدی را برای هند به سمت آسیای مرکزی گشوده است. در این راستا، استاندار سیستان و بلوچستان با اشاره به پایان عملیات ریل‌گذاری راه‌آهن چابهار ـ زاهدان اظهار کرد: «ریل‌گذاری مسیر چابهار تا ایرانشهر به پایان رسیده و اتصال ریلی این محدوده انجام شده؛ همچنین عملیات ریل‌گذاری در محدوده بندر چابهار نیز انجام شده و پروژه اکنون وارد مرحله تکمیل عملیات و آماده‌سازی برای بهره‌برداری شده است.»

این خط آهن، بندر چابهار در دریای عمان را به زاهدان، در نزدیکی مرزهای افغانستان و پاکستان، متصل می‌کند و براساس اظهارات مقامات ایران پس از تکمیل بررسی‌های ایمنی، ظرف سه تا چهار ماه به طور کامل عملیاتی شود.

ظرفیت‌ها و کارکرد فنی خط ریلی

این خط آهن، چابهار را به شبکه ریلی ملی ایران متصل می‌کند و پس از عملیاتی شدن، کالاهای هندی می‌توانند بدون عبور از پاکستان، به شمال افغانستان، آسیای مرکزی و روسیه منتقل شوند. این پروژه شامل ۳۳ ایستگاه، ۳۹ تونل و ۲۰۱ پل و گذرگاه است و فولادسازان ایرانی حدود ۹۰ هزار تن ریل برای این مسیر تأمین کرده‌اند. مقامات ایرانی ظرفیت سالانه آن را ۷.۷ میلیون تن بار و ۲.۲ میلیون مسافر پیش‌بینی می‌کنند.

باید توجه داشت که پاکستان به هند اجازه ترانزیت زمینی به افغانستان و آسیای مرکزی را نمی‌دهد و از همین روی، چابهار راهی برای دور زدن این محدودیت به دهلی‌نو ارائه می‌دهد. این بندر در حدود ۱۴۰ کیلومتری غرب بندر گوادر پاکستان واقع شده که توسط چین تأمین مالی می‌شود.

همچنین، چابهار انتهای جنوبی «کریدور بین‌المللی شمال-جنوب» (INSTC) است. این مسیر ۷۲۰۰ کیلومتری از مسیرهای دریایی، ریلی و جاده‌ای، بمبئی را به سن‌پترزبورگ متصل می‌کند و روسیه، هند و ایران در سال ۲۰۰۰ برای توسعه آن توافق کردند. براساس برآوردها، این کریدور هزینه ترانزیت را ۳۰ درصد کمتر از مسیر سوئز کاهش خواهد داد. محموله‌ها می‌توانند از طریق ترکمنستان و قزاقستان در شاخه شرقی این کریدور به سمت شمال حرکت کنند.

موانع تاریخی و چالش‌های مالی

هند و ایران برای اولین بار در سال ۲۰۰۳ برای توسعه چابهار توافق کردند، اما تحریم‌های آمریکا بارها پیشرفت پروژه را متوقف کرد. ایران در ژوئیه ۲۰۲۰، هند را به دلیل کندی تأمین مالی از پروژه ریلی کنار گذاشت و به تنهایی با اختصاص حدود ۴۰۰ میلیون دلار از صندوق توسعه ملی به کار ادامه داد.

شاخه غربی این کریدور نیز با چالش راه‌آهن رشت-آستارا مواجه است که محموله‌ها باید در این نقطه از ریل خارج شده و از طریق جاده عبور کنند. روسیه حدود ۱.۶ میلیارد یورو برای این بخش مفقود شده تأمین مالی می‌کند و انتظار می‌رود ساخت آن تقریباً ۴۸ ماه طول بکشد.

واشنگتن معافیت هند از تحریم‌های چابهار را در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵ لغو کرد. سپس دهلی‌ مهلت شش ماهه‌ای دریافت کرد که در ۲۶ آوریل ۲۰۲۶ منقضی شد. هند در بودجه سال مالی خود نیز هیچ پولی به چابهار اختصاص نداد، که این نخستین بار در تقریباً یک دهه گذشته است.

عامل آذربایجان متغیر سیاسی مهم

آذربایجان مهم‌ترین گره در مسیر غربی کریدور شمال-جنوب است که از طریق آن کالاها قبل از عبور به روسیه و اروپا به آستارا در مرز ایران می‌رسند. روابط بین هند و آذربایجان به دلیل حمایت باکو از پاکستان، رو به وخامت گذاشته است. به‌طوری‌که هند در سپتامبر ۲۰۲۵ درخواست آذربایجان برای عضویت کامل در سازمان همکاری شانگهای را مسدود کرد که الهام علی‌اف علناً این وتو را به روابط باکو با پاکستان نسبت داد.

البته، هر دو طرف اکنون برای از سرگیری روابط تلاش می‌کنند، به‌طوری‌که آذربایجان به هند در تخلیه شهروندانش از ایران در طول جنگ کمک کرد.

سایه سنگین جنگ بر سر کریدور

ایران راه‌آهن چابهار-زاهدان را در میانه جنگ هفت‌ماهه تکمیل کرد. این درگیری‌ها با حملات ایالات متحده و اسرائیل به خاک ایران آغاز شد و در واکنش به آن، ایران تنگه هرمز را مسدود کرد و واشنگتن بنادر ایران را تحت محاصره دریایی قرار داد. اگرچه با میانجی‌گری قطر در ماه ژوئن تفاهم‌نامه‌ای برای کنترل تنش‌ها حاصل شد، اما تبادل حملات میان طرفین همچنان ادامه دارد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در ۲۶ سپتامبر پیشنهاد آتش‌بس تهران شامل پایان محاصره بنادر و لغو تحریم‌های نفتی را به صراحت رد کرد و گفت: «من توافق آن‌ها را رد کرده‌ام.»

بندر چابهار به‌دلیل قرارگیری در خارج از تنگه هرمز، از خطر مسدود شدن این آبراه حیاتی در امان است، اما همچنان در حیطه محاصره دریایی گسترده ایالات متحده گرفتار مانده است.

چشم‌انداز ژئوپلیتیک؛ مسیری برای چند کشور

برای هند، چابهار رقیبی برای طرح «کمربند و جاده» چین و سرمایه‌گذاری آن در گوادر است. مسکو و تهران این کریدور را به عنوان یک مسیر تجاری می‌بینند که می‌تواند خارج از محدوده تحریم‌های ایالات متحده فعالیت کند. طبق گزارش‌ها، محموله‌ها از بمبئی می‌توانند در حدود ۲۰ روز به مسکو برسند، که نسبت به ۴۰ روز مسیرهای کنونی کاهش چشمگیری دارد. کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان نیز که در خشکی محصور هستند، مسیر مستقیم‌تری به اقیانوس هند خواهند داشت.

نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در اجلاس اخیر بریکس در مورد این کریدور رایزنی کردند و اکنون هند به دنبال توافقی برای بازپس‌گیری حقوق توسعه بندر پس از لغو تحریم‌های آمریکا است. در حال حاضر، ایران مسیر را هموار کرده و اینکه آیا محموله‌های هندی از طریق آن حرکت خواهند کرد یا خیر، به تحولات واشنگتن، باکو و میدان نبرد بستگی دارد.