بازار جهانی نفت در هفته‌های اخیر شاهد بازگشت قابل توجه جریان صادرات نفت از خلیج فارس بوده است؛ با این حال، افزایش حجم صادرات به معنای بازگشت شرایط حمل‌ونقل نفت به وضعیت عادی پیش از جنگ نیست. برآورد مؤسسه استاندارد چارترد نشان می‌دهد صادرات نفت خام و میعانات از منطقه خلیج فارس، با احتساب مسیرهای جایگزین و بدون در نظر گرفتن ایران، در سپتامبر به حدود ۱۶.۵ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ رقمی که تقریباً با سطوح پیش از جنگ برابری می‌کند.
- صادرات نفت خلیج فارس در سپتامبر به حدود ۱۶.۵ میلیون بشکه در روز بازگشت.
- سهم عبور نفت از تنگه هرمز از ۸۳ درصد به حدود ۶۰ درصد کاهش یافته است.
- صادرات دریایی نفت ایران از حدود ۱.۷ میلیون بشکه در روز به نزدیک صفر رسیده است.
- افزایش استفاده از نفتکش‌ها، خطوط لوله و انتقال کشتی‌به‌کشتی، هزینه و ریسک حمل نفت را بالا برده است.
با این حال، سهم نفتی که از تنگه هرمز عبور کرده به حدود ۶۰ درصد رسیده، در حالی که این رقم پیش از جنگ حدود ۸۳ درصد بود. به عبارت دیگر، صادرکنندگان منطقه توانسته‌اند بخش بزرگی از جریان نفت را حفظ کنند، اما این کار از طریق مسیرهای پیچیده‌تر، پرهزینه‌تر و آسیب‌پذیرتر انجام شده است.
بازگشت نفت، اما نه بازگشت شرایط عادی
برآورد استاندارد چارترد نشان می‌دهد صادرکنندگان نفت منطقه توانسته‌اند با استفاده از مسیرهای جایگزین، حجم قابل توجهی از صادرات خود را حفظ کنند. بخشی از نفت از خطوط لوله عبور می‌کند و برخی بنادر خارج از مسیر مستقیم تنگه هرمز نیز نقش بیشتری در انتقال محموله‌ها پیدا کرده‌اند.
یکی از مهم‌ترین روش‌های مورد استفاده، انتقال کشتی‌به‌کشتی است. در این روش، نفتکش‌های کوچک‌تر یا واسطه، محموله نفت را در مسیرهای مشخص جابه‌جا کرده و سپس آن را به نفتکش‌های بزرگ‌تر منتقل می‌کنند. افزایش این عملیات باعث شده استفاده از ظرفیت ناوگان نفتکش‌ها بیشتر شود و زمان سفر نیز افزایش پیدا کند.
استاندارد چارترد معتقد است ظرفیت انتقال کشتی‌به‌کشتی در حال نزدیک شدن به مرز اشباع است. در نتیجه، اگر اختلال جدیدی در منطقه ایجاد شود، ظرفیت مازاد چندانی برای جبران سریع آن وجود نخواهد داشت.
عربستان؛ نمونه‌ای از سازگاری و محدودیت
عربستان سعودی یکی از روشن‌ترین نمونه‌های تلاش برای سازگاری با شرایط جدید است. پس از آسیب به خط لوله شرق به غرب در اوایل سپتامبر، صادرات این کشور به شکل محسوسی به سمت سواحل شرقی منتقل شد.
برآورد استاندارد چارترد نشان می‌دهد مجموع صادرات نفت عربستان از حدود ۲.۴۵ میلیون بشکه در روز در اوت به حدود ۶.۹ میلیون بشکه در روز در سپتامبر افزایش یافته است. تنها در یک هفته نیز ۱۹ نفتکش بسیار بزرگ با ظرفیت حدود VLCC از تنگه هرمز عبور کرده‌اند.
راه‌اندازی مجدد خط لوله شرق به غرب و بارگیری نفت از بندر ینبع، مسیرهای بیشتری را برای صادرات ایجاد کرده و احتمال توقف تولید را کاهش داده است. با این حال، ظرفیت انتقال این خط همچنان پایین‌تر از ظرفیت اسمی آن قرار دارد و در برابر حملات احتمالی آینده آسیب‌پذیر است.
از سوی دیگر، مسیرهای جایگزین هزینه بالاتری دارند. گزارش‌ها از ارائه تخفیف‌هایی تا حدود ۹ دلار به ازای هر بشکه برای برخی محموله‌های بارگیری‌شده در سواحل عمان حکایت دارند تا هزینه‌های اضافی حمل‌ونقل جبران شود.
فشار بیشتر بر هزینه حمل نفت
بازگشت حجم صادرات به سطوح نزدیک به قبل از جنگ می‌تواند احتمال وقوع شدیدترین سناریوهای کمبود عرضه را کاهش دهد. به همین دلیل، بخشی از صرف ریسک کمبود فیزیکی نفت ممکن است به تدریج از قیمت‌ها حذف شود اما این موضوع به معنای بازگشت کامل بازار به شرایط پیش از بحران نیست.
نفت اکنون با مسیرهای طولانی‌تر، استفاده بیشتر از نفتکش‌ها، عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی و هزینه‌های بالاتر بیمه و امنیتی جابه‌جا می‌شود. بنابراین حتی اگر مقدار نفت موجود در بازار تقریباً به سطح قبلی بازگشته باشد، هزینه رساندن این نفت به بازار افزایش یافته است. این تفاوت برای بازار نفت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا قیمت نفت تنها تابع حجم تولید نیست، بلکه هزینه و ریسک انتقال آن نیز بر قیمت نهایی اثر می‌گذارد.
“
«به نظر من، مهم‌ترین نکته این گزارش نه بازگشت صادرات به ۱۶.۵ میلیون بشکه در روز، بلکه تغییر کیفیت این بازگشت است. بازار ظاهراً توانسته است حجم نفت را بازیابی کند، اما برای رسیدن به این حجم به مسیرهای پرهزینه‌تر و ظرفیت لجستیکی بیشتری متکی شده است؛ بنابراین نباید کاهش قیمت ناشی از بهبود جریان فیزیکی نفت را با بازگشت کامل ریسک ژئوپلیتیکی به سطح پیش از بحران اشتباه گرفت. در واقع، بازار اکنون با یک «عادی‌سازی ناقص» مواجه است؛ وضعیتی که در آن عرضه حفظ شده، اما حاشیه ایمنی شبکه انتقال کاهش یافته است. از منظر قیمت‌گذاری نفت، این یعنی هرگونه اختلال تازه می‌تواند به دلیل کاهش ظرفیت مازاد و افزایش هزینه جایگزینی مسیرها، اثر قیمتی بزرگ‌تری نسبت به گذشته ایجاد کند.»
بابک شیری
ایران؛ کاهش شدید صادرات دریایی
در همین شرایط، وضعیت صادرات نفت ایران کاملاً متفاوت بوده است. بر اساس برآورد استاندارد چارترد، صادرات دریایی نفت خام ایران از حدود ۱.۷ میلیون بشکه در روز پیش از جنگ به نزدیک صفر در سپتامبر کاهش یافته است.
این کاهش نشان می‌دهد توان ایران برای استفاده از تنگه هرمز به‌عنوان اهرم فشار بر جریان صادرات نفت منطقه کاهش یافته است. با این حال، چنین وضعیتی می‌تواند هم‌زمان ریسک‌های امنیتی و نظامی جدیدی ایجاد کند، زیرا کاهش توان صادراتی و فشار اقتصادی ممکن است محاسبات بازیگران منطقه را تغییر دهد.
ایران همچنان بر موضع خود درباره تنگه هرمز تأکید کرده و اعلام کرده است که بازگشایی کامل آن را به پذیرش شروط خود از سوی آمریکا مرتبط می‌داند. در مقابل، مقام‌های ایرانی از امکان بازگشایی تنگه در صورت توافق بر سر این شروط نیز سخن گفته‌اند.
جمع‌بندی
جریان صادرات نفت خلیج فارس از نظر حجمی توانسته است تا حد زیادی به سطح پیش از جنگ بازگردد، اما ساختار انتقال نفت همچنان با شرایط عادی فاصله دارد. کاهش سهم عبور مستقیم از تنگه هرمز از ۸۳ درصد به ۶۰ درصد نشان می‌دهد صادرکنندگان برای حفظ جریان صادرات به مسیرهای جایگزین و روش‌های پرهزینه‌تر متکی شده‌اند.
در چنین شرایطی، بازار نفت با یک وضعیت دوگانه مواجه است: از یک سو افزایش صادرات احتمال کمبود شدید و پایدار نفت را کاهش داده و می‌تواند بخشی از صرف ریسک قیمت را تعدیل کند؛ از سوی دیگر، افزایش هزینه حمل، امنیت و استفاده از ظرفیت نفتکش‌ها نشان می‌دهد شکنندگی شبکه عرضه همچنان بالاست.
در ترجمه برخی نقاط این گزارش از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.
