سفر روز گذشته سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، به تهران دوباره کیفیت و کمیت روابط دوجانبه را زیر ذره‌بین برده است. به ویژه که پس از جنگ اخیر بین ایالات متحده و ایران، رسانه‌های غربی نقش مسکو در کمک به تهران را مطرح می‌کنند.

به باور کارشناسان، جنگ اخیر آمریکا و ایران، یکی از ویژگی‌های کلیدی سیاست مسکو در خاورمیانه را آشکار کرد مبنی براینکه، این کشور به دنبال گسترش نفوذ منطقه‌ای بدون گرفتار شدن در درگیری‌های نظامی پرهزینه است. از زمان آغاز این جنگ، روسیه حمایت دیپلماتیک و سیاسی قوی از ایران نشان داده، اقدامات ایالات متحده و اسرائیل را محکوم، از منافع تهران در سازمان ملل متحد دفاع و همزمان از ورود مستقیم به جنگ اجتناب کرده است. در چند سال گذشته و به‌ویژه از زمان آغاز بحران اوکراین، مسکو و تهران روابط دوجانبه خود را به شکل چشمگیری افزایش داده‌اند.

 همکاری راهبردی، نه اتحاد نظامی

براساس گزارش « New Eastern Outlook»، سیاست خارجی محتاطانه مسکو به آن کمک می‌کند تا بدون عضویت در یک بلوک بسته، با قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی روابط برقرار کند. تهران و مسکو در ژانویه ۲۰۲۵ توافقنامه جامع همکاری راهبردی شامل حوزه‌های تجارت، انرژی و امنیت امضاء کردند. بر اساس این توافقنامه، طرفین توافق کردند که همکاری‌های نظامی و فناوری را افزایش، رزمایش‌های مشترک انجام و داده‌ها را به اشتراک بگذارند. اما این سند هیچ‌یک از دو کشور را به تعهد دفاعی متقابل ملزم نکرد. 

روابط مسکو و تهران را می‌توان نوعی همسویی پویا توصیف کرد که به آن‌ها اجازه می‌دهد اختلافات دوجانبه را مدیریت کرده و همچنین، همکاری در زمینه‌های دارای منافع راهبردی مشترک را دنبال کنند. برای نمونه، هر دو کشور در زمینه‌های آسیای مرکزی و افغانستان، انرژی هسته‌ای و فناوری نظامی، منافع مشترکی دارند.

سیر تکامل همکاری راهبردی روسیه و ایران

روسیه و جمهوری اسلامی ایران سابقه روابط مثبتی دارند که در توافق برجام  سال ۲۰۱۵ به اوج خود رسید. بر اساس آن، ایران بیش از ۲۵ هزار پوند، حدود ۱۱ هزار کیلوگرم، اورانیوم با غنای پایین را به روسیه ارسال کرد. جنگ اوکراین نیز این رابطه را بیش از پیش تقویت کرد، براساس ادعای رسانه‌های غربی مبادلات در حوزه پهپاد گسترش یافت.

این امر همکاری‌های نظامی و فناوری میان دو طرف را تعمیق بخشید. با این وجود، این همکاری را نمی‌توان اتحادی به سبک ناتو نامید، زیرا هیچ‌یک از طرفین را مجبور به ورود به درگیری دیگری نمی‌کند. توافقات، دو کشور را به اشتراک‌گذاری اطلاعات و همکاری در برابر تهدیدات مشترک متعهد می‌کند، اما هیچ‌یک ملزم به جنگیدن به جای دیگری نیستند. در واقع، مسکو با ایستادن در کنار ایران، ضمن حفظ منافع و انعطاف‌پذیری دیپلماتیک، این رابطه را با احتیاط مدیریت می‌کند.

دیپلماسی به عنوان ابزاری برای نفوذ روسیه

غرب از طریق درگیری اوکراین به دنبال به دام انداختن روسیه در جنگ فرسایشی برای تخلیه منابع آن بود. اما، مسکو سیاست حفظ روابط با همه قدرت‌های جهانی را دنبال کرده و با وجود داشتن دیدگاه‌های متفاوت در مسائل بین‌المللی، سعی در مدیریت این روابط دارد. بطوریکه، مسکو یکی از قوی‌ترین منتقدان اسرائیل بوده و حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را به شدت محکوم کرده است. این کشور همچنین در شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه حملات به ایران موضع گرفت. با توجه به نفوذ منطقه‌ای و بین‌المللی خود، مسکو پیشنهاد میانجیگری میان ایالات متحده و ایران را مطرح و خواستار توسل به دیپلماسی شده است.

 ایجاد تعادل میان تهران و کشورهای خلیج فارس

روسیه باوجود روابط قوی با ایران، مناسبات خود با امارات و سایر کشورهای خلیج فارس را نیز مدیریت کرده است. تحریم‌های غرب، اهمیت اقتصادی امارات را برای مسکو افزایش داده و آن را به شریکی کلیدی برای تجارت، امور مالی و دسترسی به بازارهای بین‌المللی تبدیل کرده است. در طول چند سال گذشته، تجارت دوجانبه گسترش یافته و بانک‌های روسی کانال‌های مالی جدیدی را از طریق امارات ایجاد کرده‌اند.

بر اساس اعلام وزارت امور خارجه امارات متحده عربی، حجم تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۲ میلیارد دلار رسیده است. این امر نشان‌دهنده سیاست خارجی محتاطانه و مؤثر مسکو بوده که به آن کمک می‌کند بدون عضویت در یک بلوک خاص، روابط خود را با قدرت‌های رقیب مدیریت و از تعامل دیپلماتیک برای کاهش تأثیر اقتصادی تحریم‌های غرب بهره ببرد.

در مقابل، ایران نیز برای ایجاد تعادل در برابر فشار و نفوذ غرب، به حمایت نظامی و سیاسی روسیه متکی است. به دلیل نفوذ غرب، اکثر کشورهای منطقه‌ای و بین‌المللی پیش‌تر علیه ایران موضع گرفته‌اند، اما روسیه یکی از معدود قدرت‌هایی بوده که در مجامع بین‌المللی از تهران دفاع می‌کند. در مجموع، در شرایط کنونی مسکو با دنبال کردن سیاست خارجی عمل‌گرایانه، روابط خود با بازیگران رقیب منطقه را حفظ و هم‌زمان از منافع راهبردی خود محافظت می‌کند.