خط لوله «راس مرکز»؛ طرحی برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز

پایانه ذخیره‌سازی نفت «رأس‌المرکز» در منطقه دُقم، تحت مدیریت شرکت «پایانه مخازن عمانی» (OTCO)، به عنوان پروژه‌ای راهبردی برای ذخیره‌سازی انواع نفت در خارج از محدوده جغرافیایی تنگه هرمز است. این زیرساخت راهبردی، به شرکت‌های بین‌المللی این امکان را می‌دهد تا محموله‌های نفتی خود را برای دوره‌های کوتاه‌مدت یا بلندمدت در این پایانه ذخیره و مدیریت کنند.

این پایانه به دلیل موقعیت جغرافیایی متمایز خود در نزدیکی بازارهای نوظهور آسیا و آفریقا، از مزیت رقابتی قابل‌توجهی برخوردار است. این امر، دسترسی آسان تانکرهای نفتی را برای بازرگانان، واردکنندگان و صادرکنندگان تضمین کرده و بستری امن برای عملیات لجستیکی فراهم می‌کند.

ظرفیت ذخیره‌سازی این پایانه تقریباً ۲۰۰ میلیون بشکه نفت بوده و اتصال به پالایشگاه دُقم از طریق یک خط لوله ۸۰ کیلومتری جهت انتقال مستقیم نفت امکان‌پذیر است. همچنین، تأسیسات ذخیره‌سازی و بندری آن شامل ۸ مخزن عظیم ذخیره‌سازی نفت، سکوهای شناور برای عملیات واردات و صادرات، و ۷ کیلومتر خط لوله زیردریایی جهت دریافت و صادرات است.

ویژگی‌های فنی این ایستگاه، امکان ترکیب انواع نفت و بارگیری یا تخلیه سریع کشتی‌ها را در کمترین زمان ممکن فراهم می‌کند. این کارآمدی، علاوه بر بهبود انعطاف‌پذیری عملیاتی، موجب صرفه‌جویی در هزینه‌های لجستیکی شده که یک مزیت رقابتی کلیدی در بازار انرژی منطقه محسوب می‌شود.

با توجه به ادامه تنگناهای کشتیرانی در تنگه هرمز، پیشنهاد خط لوله راس مرکز برای انتقال نفت خلیج فارس به عنوان یکی از مسیرهای مهم برای افزایش دسترسی نفت به بازارهای جهانی تبدیل شده است. در این راستا، امین ناصر، مدیرعامل شرکت آرامکوی عربستان سعودی، اعلام کرد که این شرکت در حال بررسی ایجاد مسیر چهارم و پنجم صادرات نفت، علاوه بر سه مسیر موجود شامل تنگه هرمز، دریای سرخ و خط لوله سومد مصر است. براساس گزارش پلتفرم انرژی عربی در واشنگتن، شرکت نفت کویت نیز چندین بار اعلام کرده که در حال بررسی گسترش خطوط لوله از طریق کشورهای همسایه برای صادرات نفت خود خارج از تنگه هرمز است.

پیش از جنگ ایران، علی نزار الشاطری، مدیرکل شرکت بازاریابی نفت عراق (SOMO)، در سپتامبر ۲۰۲۵ گفت که کشورش در حال مذاکره برای ساخت خط لوله از بصره به عمان بوده که با بحران کنونی، اهمیت مذاکرات و مطالعات در حال افزایش است.

پیشنهاد خط لوله راس مرکز برای انتقال نفت خلیج فارس

بر اساس اقدامات و اظهارات مقامات عربستان سعودی، کویت و عراق در مورد تنوع‌بخشی به مسیرهای صادرات نفت، پیشنهاد خط لوله راس مرکز برای انتقال نفت خلیج فارس، گزینه‌ای قابل بررسی به نظر می‌رسد. بر اساس اظهارات طرف عراقی در سال ۲۰۲۵ در مورد امکان ایجاد خط لوله صادراتی از طریق عمان، دو مسیر احتمالی برای این خط لوله قابل تصور است: نخست، مسیر دریایی با احداث خط لوله‌ای از بصره در زیر آب‌های خلیج فارس به ایستگاه ذخیره‌سازی در راس مرکز برای صادرات از طریق بندر دقم عمان و دوم، مسیر زمینی که از کویت و عربستان سعودی عبور و به عمان می‌رسد.

تحقق هر مسیری به هزینه اقتصادی و غلبه بر موانع فنی خط لوله بستگی دارد. اما اکنون و پس از بحران هرمز، مسیر زمینی از طریق کویت و عربستان سعودی با توجه به احتمال مشارکت و بهره‌مندی هر دو کشور از این خط لوله در صادرات، محتمل‌ترین گزینه برای مطالعه است.

علاوه بر خط لوله پیشنهادی که سه کشور را به عمان متصل می‌کند، پیشنهادهای جداگانه‌ای نیز مطرح شده است. به عنوان مثال، عربستان سعودی می‌تواند یک خط لوله مستقیم به بندر دقم عمان ایجاد کند.

این امر در راستای مشارکت عمان در گسترش خطوط لوله برای انتقال نفت یا گاز از طریق خاک این کشور صورت می‌گیرد، همانطور که در اظهارات وزیر انرژی و معادن عمان در کنفرانس Gastech اعلام و او گزینه‌هایی را پیشنهاد کرد که به سمت شمال امتداد می‌یابند و از عمان یا یمن عبور می‌کنند.

خط لوله پیشنهادی راس مرکز برای انتقال نفت خلیج فارس، با چشم‌انداز عمان برای توسعه یک سیستم یکپارچه ذخیره‌سازی و صادرات از طریق پایانه راس مرکز و بندر دقم همسو است.

اهمیت خط لوله راس مرکز برای انتقال نفت خلیج فارس

اهمیت بررسی پیشنهاد خط لوله راس مرکز برای انتقال نفت خلیج فارس، برای عراق، کویت و عربستان سعودی متفاوت است. این موضوع احتمالا برای عراق و کویت که شدیدا به تنگه هرمز وابسته هستند، در مقایسه با عربستان سعودی که مسیر خط لوله شرق-غرب در دریای سرخ را دارد، اهمیت بیشتری داشته باشد.

برای نمونه، عراق از حجم صادرات معمول ۳.۵ میلیون بشکه در روز خود، ۹۰ درصد به تنگه هرمز متکی است و بخش باقی‌مانده از طریق خط لوله به ترکیه صادر می‌شود. علاوه بر این، امکان صادرات با کامیون به سوریه و سپس به بازارهای جهانی نیز وجود دارد.

اهمیت بررسی صادرات از طریق عمان از این مزایا ناشی می‌شود، ۱- غلبه بر تنگه هرمز و بحران‌های آن به دلیل موقعیت جغرافیایی عمان، ۲- صادرات از طریق عمان، نفت عراق را به مشتریانش در آسیا نزدیک‌تر می‌کند که در مقایسه با پروژه‌های دیگری مانند خط لوله عراق-سوریه، مزیت لجستیکی محسوب می‌شود. ۳– پتانسیل بالای ذخیره‌سازی در تأسیسات دقم عمان، به ویژه با امضای توافق‌نامه‌ای بین عراق و گروه «OQ» عمان برای ایجاد تأسیسات ذخیره‌سازی یکپارچه نفت در رأس مرکز در بندر دقم با ظرفیت حداکثر ۱۰ میلیون بشکه در فاز نخست و برنامه‌هایی برای گسترش آن بر اساس امکان‌سنجی اقتصادی.

همچنین، خط لوله پیشنهادی راس مرکز برای انتقال نفت خلیج فارس برای کویت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا این کشور هیچ پایانه صادراتی جز تنگه هرمز ندارد. حتی عراق، با وجود نیاز مبرم به مسیرهای جایگزین، علاوه بر محموله‌های نفت کوره از طریق سوریه، مقادیری هرچند اندک نفت را از طریق بندر جیحان ترکیه صادر کرده است.

اما طبق داده‌های کپلر، صادرات نفت کویت در ماه مه ۲۰۲۶ «صفر» بوده که نشان می‌دهد یافتن مسیرهای جایگزین به جز تنگه هرمز تا چه اندازه ضروری است. در شرایط عادی، کویت بین ۱.۲ تا ۱.۴ میلیون بشکه در روز نفت خام صادر می‌کند.

چرا راس مرکز فعلا اولویت سعودی نیست؟

با توجه به قابلیت‌های عربستان سعودی برای رساندن نفت به مصرف‌کنندگان سراسر جهان، به ویژه با توجه به در دسترس بودن خط لوله شرق-غرب در دریای سرخ با ظرفیت ۷ میلیون بشکه در روز، خط لوله پیشنهادی راس مرکز برای انتقال نفت خلیج فارس احتمالا برای این کشور فوریت اندکی داشته باشد.

با این وجود، این پیشنهاد می‌تواند مسیرهای جایگزین برای بزرگترین صادرکننده نفت خام جهان را افزایش دهد و به طور بالقوه از تکرار حملات پهپادی به خط لوله شرق-غرب جلوگیری کند. اما با توجه به تنش‌های نظامی در منطقه، این واقعیت همچنان پابرجاست که خطرات امنیتی و حملات پهپادی بر نفتکش‌ها یا خطوط لوله تأثیر می‌گذارد و این کشورها توجه دارند که وسعت خط لوله و عبور از مناطق بیابانی می‌تواند هدف‌گیری آن را تسهیل کند. بنابراین، این مورد نیز مانند مسیرهای دیگر فعلا روی کاغذ مانده و نمی‌تواند به سرعت جایگزین تنگه هرمز شوند.