- تنگه هرمز گلوگاه اصلی صادرات نفت عراق: اختلال در ناوبری این مسیر حیاتی، بغداد را با فشار فزاینده اقتصادی روبهرو کرده؛ زیرا بخش عمده بودجه عراق به درآمدهای نفتی وابسته است.
- درخواست «وضعیت ویژه» و سازوکار تازه صادراتی: عراق از ایران خواسته وضعیت ویژهای برای عبور نفتش از تنگه هرمز در نظر گرفته شود و همزمان، قراردادهای سهماهه صادرات از مسیرها و با شرکتهای داخلی و بینالمللی را از اول سپتامبر ۲۰۲۶ تصویب کرده است.
- حرکت به سوی مسیرهای جایگزین: افزایش ظرفیت خط لوله کرکوک–جیهان، احیای مسیر کرکوک–بانیاس و پیشبرد پروژه بصره–فیشخابور، در دستور کار بغداد برای کاهش وابستگی به بنادر جنوبی و تنگه هرمز قرار دارد.
- تخفیفهای سنگین و نقش ادنوک در احیای صادرات: سومو برای حفظ مشتریان تا نزدیک ۳۰ دلار در هر بشکه تخفیف داده و همکاری حملونقلی ادنوک نیز به افزایش صادرات عراق در اوت تا حدود ۲ میلیون بشکه در روز کمک کرده است.
در ماههای اخیر، صادرات نفت عراق با چالشهای بیسابقهای در رسیدن به بازارهای جهانی روبرو بوده است، زیرا آشفتگیهای ژئوپلیتیکی همچنان کشتیرانی از طریق تنگه هرمز را مختل کرده و بغداد را بر آن داشته تا به دنبال راهحلهای جدیدی برای حفظ جریان نفت خام باشد.
با توجه به وابستگی شدید بودجه عراق به درآمدهای حاصل از صادرات نفت، انسداد تنگه هرمز به عنوان مهمترین کریدور در این راستا، فشارهای اقتصادی بر دولت عراق در ماههای اخیر افزایش یافته است. از همین روی، این کشور به دنبال جایگزینهای دیگر مانند افزایش ظرفیت خط لوله کرکوک- جیهان و راهاندازی مجدد خط لوله کرکوک-بانیاس است.
روز گذشته نیز، هیبت الحلبوسی، رئیس پارلمان عراق، در دیدار خود با محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، خواستار تعریف «وضعیت ویژه» برای این کشور در رابطه با صادرات نفت از طریق تنگه هرمز، شد. همچنین، هیئت وزیران عراق روز سهشنبه، ۱۸ آگوست، سازوکارهای جدیدی را برای صادرات نفت خام از طریق شرکتهای تخصصی بینالمللی و محلی و از طریق مجاری مختلف تصویب کرد که قراردادهای آن به مدت ۳ ماه و از اول سپتامبر ۲۰۲۶ منعقد خواهد شد.
این اقدامات در راستای تلاشهای بغداد برای افزایش صادرات نفت و تضمین جریان فروش نفت خام صورت میگیرد. این امر پس از مذاکرات باسم محمد خضیر، وزیر نفت، با ایالات متحده و ایران برای تضمین عبور محمولههای عراقی از تنگه هرمز مطرح و تأکید شد که حجم صادرات در ماه آگوست جاری بالاترین میزان از زمان آغاز جنگ است.
درخواست بغداد برای برخورداری از «وضعیت ویژه» صادراتی
در این راستاست، عراق خواستار دریافت وضعیت ویژه برای صادرات نفت از طریق تنگه هرمز شده است تا تا بتواند صادرات پایدار نفت خام را در میانه اختلالات ناوبری در منطقه تضمین کند. هیبت الحلبوسی با تأکید بر اینکه عراق یکی از کشورهایی بوده که بیشترین تأثیر را از شرایط و تحولات منطقه پذیرفته است، خواستار آن شد که عراق برای حفظ منافع اقتصادی خود، جایگاه ویژهای در صادرات نفت از طریق تنگه هرمز داشته باشد.
در این دیدار علاوه بر بررسی اوضاع منطقهای و بینالمللی و مسائل مورد علاقه مشترک، تقویت روابط دوجانبه، فعالسازی کمیتههای دوستی، توسعه همکاری و هماهنگی بین دو پارلمان مورد بحث و بررسی قرار گرفت. رئیس مجلس شورای اسلامی ایران نیز در این دیدار بر تمایل تهران برای تقویت همکاریهای دوجانبه، به ویژه در زمینههای تجاری و اقتصادی، و همچنین پیگیری اجرای توافقنامههای امضا شده بین دو کشور، تأکید کرد.
جهش صادرات در آگوست پس از افت سنگین
این اقدامات دولت عراق پس از بهبود قابل توجه سرعت صادرات نفت در ماه آگوست صورت میگیرد، به طوری که باسم محمد خضیر، وزیر نفت، اعلام کرد که میانگین صادرات از ابتدای ماه به حدود دو میلیون بشکه در روز رسیده است. این روند افزایشی در مقایسه با عملکرد صادرات در ماههای گذشته قابل توجه است، زیرا میانگین صادرات دریایی نفت عراق در ۷ ماه نخست سال ۲۰۲۶، حدود ۱.۳۱ میلیون بشکه در روز بود. همچنین، این رقم در مدت مشابه سال ۲۰۲۵، تقریباً ۳.۳۳ میلیون بشکه در روز بود.
صادرات ماه ژوئیه نیز در مقایسه با ماه قبل بهبود را نشان داد و محمولههای دریایی به حدود ۳۹ میلیون بشکه رسید. در حالی که این رقم در ماه ژوئن حدود ۱۵ میلیون بشکه بود که افزایش ماهانه بیش از ۱۵۳ درصدی را نشان میدهد. براساس دادههای منتشرشده، صادرات نفت عراق در ماه مه ۲۰۲۶ به پایینترین سطح خود یعنی حدود ۹۸ هزار بشکه در روز رسید که افت ۹۷ درصدی نسبت به سال گذشته را ثبت کرد.
در راستای تضمین صادرات نفت خام، دولت عراق سازوکار جدیدی را برای صادرات نفت عراق تصویب کرد. براین اساس، نفت خام از طریق شرکتهای تخصصی بینالمللی و محلی و از طریق درگاههای مختلف صادر و قراردادهای آن به مدت ۳ ماه و از اول سپتامبر ۲۰۲۶ منعقد شود. این تصمیمات همچنین شامل افزایش اختیارات وزیر نفت برای تأیید واردات فرآوردههای نفتی در صورت نیاز، با هدف تضمین ثبات عرضه آنها و جلوگیری از بحران است. این اقدامات با هدف تسریع فرآوری مواد اولیه وارداتی انجام میشود.
خط لولههای جیهان و بانیاس؛ گزینههای جایگزین بغداد
همچنین دولت عراق به دنبال گسترش شبکه خروجی برای صادرات نفت خود است، تا پیامدهای مرتبط با تکیه بر بنادر جنوبی و مسیرهای کشتیرانی از طریق خلیج فارس به تنگه هرمز را کاهش دهد. از همین روی، عراق خط لوله متصل کننده بصره به فیشخابور و از حدیثه تا بانیاس را در دستور کار قرار داده که علاوه بر مسیر بندر جیحان ترکیه، راه را برای انتقال نفت خام به سایر نقاط صادراتی نیز هموار میکند.
وزیر نفت عراق در اینباره گفته است که پروژه بصره-فیشخابور که در سالهای اخیر به دلایل مالی متوقف شده بود، با هدف حمایت از توانایی کشور در دسترسی به پالایشگاهها و خروجیهای صادراتی مختلف، امکان حداکثر صادرات نفت خام از طریق جیحان و بانیاس را فراهم میکند.
در واقع، این پروژهها به عراق انعطافپذیری بیشتری در مدیریت صادرات نفت خام میدهد و به کاهش آسیبپذیری درآمدهای نفتی در برابر شوکهای ناشی از بحرانهای ژئوپلیتیکی و اختلالات ناوبری کمک میکند، بهویژه که بخش بزرگی از صادرات دریایی به بنادر جنوب خلیج فارس وابسته است.
ادنوک به کمک صادرات بغداد آمد
اختلال در تردد کشتیرانی از تنگه هرمز، صادرات نفت عراق به بازارهای کلیدی از جمله کره جنوبی، یونان، سنگاپور، ایتالیا و آمریکا را در مقایسه با ژوئیه سال گذشته کاهش داده است. براساس دادهها، بازارهای آسیایی از مهمترین مقاصد نفت خام عراق به شمار میروند و به همین دلیل، یافتن مسیرهای امن و کارآمد برای انتقال محمولهها، به یکی از اولویتهای شرکت بازاریابی نفت عراق، سومو، تبدیل شده است.
سومو برای حفظ مشتریان و ترغیب شرکتهای کشتیرانی به بارگیری و حمل نفت عراق از مسیر تنگه هرمز، تخفیفهای قابل توجهی در قیمت محمولههای نفتی پیشنهاد کرده است. بر اساس این گزارش، تخفیف برخی محمولهها تا ۳۰ دلار در هر بشکه پایینتر از قیمتهای پایه بوده است. تخفیف نفت خام «بصره مدیوم» به عنوان نفت خام اصلی عراق، نیز بین ۲۵ تا ۲۷ دلار در هر بشکه اعلام شده است. این شرکت همچنین برای م حمولههای نفت سنگین بصره با بارگیری در ماه اگوست، تخفیفهایی در محدوده ۲۷.۸۰ تا ۲۹.۸۰ دلار در هر بشکه ارائه کرده است.
در این میان، پیشنهادهای شرکت ملی نفت ابوظبی، ادنوک، به عنوان گزینهای مکمل برای عراق مطرح شده است. بهویژه که این شرکت اماراتی در کنار توسعه اخیر ظرفیتهای حملونقل دریایی خود، ناوگانی از نفتکشها را نیز در اختیار دارد.
ادنوک همچنین کشتیهایی را از گروه «سانکور»، بزرگترین مالک ابرنفتکشهای جهان، اجاره کرده است که توان این شرکت برای مدیریت جابهجایی محمولهها در شرایط کنونی را افزایش میدهد. این رویکرد تازه بر روند صادرات نفت عراق نیز اثرگذار بوده است. علی نزار، رئیس سومو، اعلام کرد صادرات نفت خام عراق در ماه اوت اخیر به حدود دو میلیون بشکه در روز رسیده است.
این میزان صادرات، با وجود چالشهای ادامهدار در تردد نفتکشها از تنگه هرمز، از بهبود محسوس صادرات عراق در مقایسه با سطوح پایین ماههای گذشته حکایت دارد. پیش از افزایش نقش ادنوک در حمل محمولههای نفتی عراق، شرکت بازرگانی کالای «ویتول گروپ» و شرکت فرانسوی «توتال انرژی» از جمله مهمترین شرکتهای فعال در انتقال نفت خام عراق بودند.
