- کمبود جهانی گازوئیل با وجود بهبود صادرات نفت خام همچنان ادامه دارد؛ چرا که آسیب‌دیدگی پالایشگاه‌ها در خاورمیانه و روسیه، عرضه سوخت را محدود کرده است.
- بازار گازوئیل ممکن است تا اواسط سال ۲۰۲۷ همچنان با کمبود عرضه مواجه باشد. آژانس بین‌المللی انرژی هشدار داده است که کاهش ذخایر و محدودیت‌های پالایشی، روند بازگشت بازار به شرایط عادی را به تأخیر می‌اندازد.
- ثبت رکوردهای جدید قیمت گازوئیل، فشارهای تورمی را تشدید کرده و با افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، قیمت کالاهای مصرفی را نیز بالا برده است؛ به‌طوری‌که آثار کمبود عرضه به بخش‌های مختلف اقتصاد سرایت می‌کند.
افزایش اخیر جریان نفت خام از تنگه هرمز، نتوانسته است مهم‌ترین مشکل فعلی بازار جهانی سوخت را برطرف کند؛ یعنی کمبود گازوئیل و ثبت رکوردهای قیمتی که اکنون آثار آن به بخش‌های گسترده‌تری از اقتصاد سرایت می‌کند.
در حالی که جریان نفت خام از خاورمیانه به سطوح پیش از جنگ نزدیک شده است، عرضه جهانی گازوئیل همچنان به‌مراتب پایین‌تر از سطح موردنیاز قرار دارد. دلیل اصلی این وضعیت، محدودیت‌های پالایشی در خاورمیانه و روسیه است؛ محدودیت‌هایی که سایر نقاط جهان قادر نیستند به‌طور کامل آن‌ها را جبران کنند.
فشار کمبود گازوئیل در اواسط سپتامبر، قیمت‌های عمده‌فروشی و خرده‌فروشی را به رکوردهای جدیدی رساند. در آن مقطع، بازار به این واقعیت پی برد که افزایش عرضه نفت خام لزوماً به معنای افزایش عرضه فرآورده‌های پالایش‌شده نیست. هم‌زمان، تقاضای فصلی برای فرآورده‌های میان‌تقطیر (Middle distillates)، از جمله گازوئیل، با افزایش فعالیت‌های کشاورزی، حمل‌ونقل جاده‌ای بار و نزدیک شدن فصل زمستان رو به رشد گذاشت.
کدام بخش‌ها بیشترین فشار را از افزایش فصلی تقاضای گازوئیل متحمل می‌شوند؟
برای رفع این کمبود، راهکار ساده‌ای وجود ندارد. نه وعده گروه هفت (G7) برای آزادسازی ۱۰۰ میلیون بشکه نفت، از جمله گازوئیل، و نه توافق بحث‌برانگیز ترامپ و پوتین درباره خرید گازوئیل روسیه توسط ایالات متحده، به‌تنهایی قادر به حل این بحران نیستند.
✔️ بیشتر بخوانید: توافق نفتی ترامپ و پوتین؛ آیا قیمت سوخت در آمریکا پایین می‌آید؟
بحران کمبود جهانی گازوئیل زمانی پایان خواهد یافت که بازارها تا حدی به شرایط عادی بازگردند؛ اتفاقی که حتی در بهترین حالت نیز چند ماه زمان می‌برد و قطعاً پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در سوم نوامبر محقق نخواهد شد.
آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) در گزارش ماهانه بازار نفت که این هفته منتشر شد، اعلام کرد بحران کنونی در بازار گازوئیل و گازوئیل گرمایشی احتمالاً تا اواسط سال آینده میلادی ادامه خواهد داشت.
این نهاد توضیح داد که برخلاف الگوی معمول فصلی، بازار گازوئیل و گازوئیل گرمایشی در سه‌ماهه سوم سال ۲۰۲۶، به دلیل تداوم اختلال در فعالیت پالایشگاه‌ها در خاورمیانه و روسیه، با محدودیت بیشتری در عرضه مواجه شد.
آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرد: «این وضعیت، در کنار کاهش بسیار شدیدتر از حد معمول ذخایر در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶، بازارهای جهانی گازوئیل گرمایشی را از پشتوانه ذخایر حیاتی پیش از اوج تقاضای زمستانی محروم کرده است.»
به گفته این نهاد، تقاضای گازوئیل که نسبت به تغییرات قیمت حساسیت نسبتاً پایینی دارد، همچنان در سطح بالایی باقی مانده است. اقدامات دولت‌ها برای کاهش تأثیر قیمت‌های بالا بر مصرف‌کنندگان نیز از این تقاضا حمایت کرده‌اند.
آژانس بین‌المللی انرژی افزود: کاهش ذخایر، افزایش شدید حاشیه سود پالایش و تشدید وضعیت بک‌وردیشن (Backwardation) نشان‌دهنده ضرورت تأمین عرضه بیشتر است. (در حالت بک‌وردیشن، قیمت فیوچرز نفت پایین‌تر از قیمت نقدی است. این ساختار نشان می‌دهد که بازار در حال حاضر با کمبود عرضه مواجه است یا انتظار می‌رود شرایط عرضه در آینده بهبود یابد. در این وضعیت، معامله‌گران حاضرند نفت را با قیمتی بالاتر به صورت نقدی خریداری کنند، چرا که نگرانی‌هایی درباره دسترسی فوری به عرضه وجود دارد. بک‌وِردیشن اغلب در دوران تنش‌های ژئوپولیتیکی، اختلالات در تولید یا کاهش شدید ذخایر نفتی مشاهده می‌شود.)
حتی اگر میزان فرآوری نفت خام در پالایشگاه‌ها تا پایان سال جاری با سرعت احیا شود، عرضه گازوئیل گرمایشی در سه‌ماهه جاری همچنان پاسخگوی تقاضا نخواهد بود. این نهاد تأکید کرد که با توجه به این شرایط، جبران ذخایر ازدست‌رفته، فراتر از نوسانات فصلی معمول، احتمالاً تا نیمه دوم سال ۲۰۲۷ امکان‌پذیر نخواهد بود.
چه شاخص‌هایی می‌توانند تأیید کنند که روند بازسازی ذخایر گازوئیل آغاز شده است؟
برآورد آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد صادرات جهانی گازوئیل در ماه سپتامبر، در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، روزانه ۷۰۰ هزار بشکه کاهش یافته است. این افت عمدتاً ناشی از کاهش روزانه ۱.۳ میلیون بشکه‌ای عرضه از روسیه و خاورمیانه بود که تنها بخشی از آن با افزایش عرضه از سایر منابع جبران شد.
این نهاد همچنین خاطرنشان کرد: «با آشکار شدن پیامدهای جنگ ایران در قالب محدودیت دسترسی به فرآورده‌های نفتی، جهش قیمت سوخت و تضعیف چشم‌انداز اقتصادی، گازوئیل ۲۵ درصد از کاهش مورد انتظار ۲.۶ میلیون بشکه‌ای تقاضای جهانی نفت در سال جاری را به خود اختصاص خواهد داد.»
به گفته آژانس بین‌المللی انرژی، قیمت جهانی گازوئیل از رکورد تاریخی بیش از ۲۰۰ دلار به‌ازای هر بشکه که در سپتامبر ثبت شد، عقب‌نشینی کرده است؛ با این حال، شاخص‌های قیمتی گازوئیل همچنان نزدیک به دو برابر قیمت نفت خام و سطوح پیش از بحران هستند.
افزایش عرضه نفت خام به معنای افزایش عرضه گازوئیل نیست
اوله هانسن، رئیس بخش استراتژی کامودیتی در بانک ساکسو، در تحلیلی که این هفته منتشر کرد، نوشت اگرچه طی هفته‌های اخیر حجم بیشتری از نفت خام از خلیج فارس و خاورمیانه خارج شده، این محموله‌ها همچنان با هزینه‌های بالا و ریسک‌های قابل‌توجه همراه هستند.
هانسن گفت: «کاهش ذخایر، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی و تداوم ریسک‌های ژئوپلیتیکی توضیح می‌دهند که چرا با وجود بهبود جریان فیزیکی نفت، قیمت نفت خام همچنان در سطوح بالا باقی مانده است.»
✔️ بیشتر بخوانید: تنگه هرمز و کابوس زمستانی اروپا؛ آیا بحران گاز ۲۰۲۲ تکرار می‌شود؟
با این حال، بازار گازوئیل شرایط کاملاً متفاوتی دارد. افزایش صادرات نفت خام نمی‌تواند کاهش تولید پالایشگاه‌های خاورمیانه را جبران کند؛ پالایشگاه‌هایی که پیش از جنگ، از تأمین‌کنندگان اصلی گازوئیل و سوخت جت در جهان بودند.
هانسن اظهار داشت: «اگرچه محموله‌های نفت خام تا حد زیادی احیا شده‌اند، صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده همچنان با محدودیت‌های شدیدی روبه‌رو است.»
او افزود: «روشن‌ترین نشانه اینکه بازار هنوز فاصله زیادی با شرایط عادی دارد، تداوم قیمت‌های بالای فرآورده‌های پالایش‌شده، به‌ویژه گازوئیل است.»
به گفته این تحلیلگر، معاملات آتی گازوئیل فوق‌کم‌گوگرد آمریکا (Ultra-Low Sulfur Diesel) و گازوئیل گرمایشی اروپا نیز در هفته جاری بار دیگر به سطوحی بالاتر از معادل ۲۰۰ دلار به ازای هر بشکه بازگشتند؛ وضعیتی که نشان‌دهنده کمبودی است که صرفاً با افزایش صادرات نفت خام برطرف نخواهد شد.
این کمبود را نمی‌توان تنها با افزایش صادرات نفت خام حل کرد. برای کاهش قیمت‌ها، لازم است تمام اجزای اصلی زنجیره تأمین انرژی جهان، از تولید و حمل‌ونقل گرفته تا پالایش، به شرایط عادی بازگردند.
بحران نفت اکنون به بحرانی در بخش حمل‌ونقل دریایی و گلوگاهی در ظرفیت پالایش تبدیل شده است؛ عواملی که محدودیت عرضه فرآورده‌های نفتی و فشارهای تورمی را تشدید می‌کنند.
در حال حاضر، کدام بخش از زنجیره تأمین به بزرگ‌ترین گلوگاه تبدیل شده است؟
آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش خود هشدار داد: «قیمت‌های بی‌سابقه گازوئیل هم‌اکنون پیامدهای گسترده‌ای برای اقتصاد به همراه داشته‌اند؛ چرا که هزینه کالاها را افزایش داده و بر درآمد واقعی، فعالیت‌های اقتصادی و تورم تأثیر گذاشته‌اند.»
تحلیلگران مؤسسه آکسفورد اکونومیکس نیز اوایل ماه جاری اعلام کردند که شوک قیمتی گازوئیل از بخش حمل‌ونقل به سایر حلقه‌های زنجیره تأمین در حال سرایت است.
به گفته این مؤسسه، بخشی از هزینه‌های بیشتری که به مشتریان منتقل شده، اکنون در ایالات متحده نمایان شده است. در سال جاری، فشار هزینه‌های عملیاتی شرکت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای آمریکا بار دیگر به‌شدت افزایش یافته که عامل اصلی آن رشد قیمت گازوئیل بوده است. هم‌زمان، قیمت تولیدکننده در بخش حمل‌ونقل جاده‌ای بار نیز روند صعودی به خود گرفته است.
به گفته آکسفورد اکونومیکس: «این وضعیت نشان می‌دهد که شرکت‌های حمل‌ونقل دست‌کم بخشی از شوک هزینه سوخت را به مشتریان منتقل می‌کنند، به‌جای آنکه تمام آن را از طریق کاهش حاشیه سود خود جذب کنند. در نتیجه، بخشی از بار این افزایش هزینه به صنایع وابسته به حمل‌ونقل بار منتقل می‌شود.»
بر اساس آخرین آمار تورم آمریکا که روز چهارشنبه (22 مهر) و پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای منتشر شد، تورم این کشور در ماه سپتامبر شتاب گرفت. شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳.۷ درصد و در مقایسه با ماه اوت ۰.۶ درصد افزایش یافت.
اداره آمار کار آمریکا اعلام کرد: «شاخص قیمت بنزین در ماه سپتامبر ۹.۱ درصد افزایش یافت و بیش از نیمی از رشد ماهانه شاخص کل قیمت‌ها را به خود اختصاص داد. شاخص انرژی نیز پس از افزایش ۲.۱ درصدی در ماه اوت، در سپتامبر ۵.۲ درصد رشد کرد.»
✔️ بیشتر بخوانید: قیمت جهانی کامودیتی‌ها رکورد می‌زند؛ چشم‌انداز نفت، طلا و گاز
