در یک نگاه
  • عراق برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز، به‌دنبال گسترش مسیرهای جایگزین صادرات از سه مسیر اصلی خط لوله کرکوک به بندر جیحان ترکیه، انتقال نفت به بندر بانیاس سوریه و مسیر احتمالی بندر عقبه اردن در ساحل دریای سرخ است.
  • هدف اعلام‌شده، انتقال روزانه تا ۲.۵ میلیون بشکه از مسیرهای جایگزین و افزایش ظرفیت کلی صادرات به ۵ میلیون بشکه در روز است.
  • بااین‌حال، ساخت و بازسازی خطوط لوله، هزینه‌های عملیاتی و ترانزیت را بالا می‌برد. انتقال نفت به شمال و غرب همچنین دسترسی عراق به بازارهای جنوب و شرق آسیا را محدود می‌کند.

مسائل امنیتی که بر ترانزیت انرژی در خاورمیانه تأثیر می‌گذارند، برنامه‌های عراق برای صادرات نفت را نیز تغییر داده‌اند. دولت بغداد که بخش بزرگی از درآمد خود را از فروش نفت به دست می‌آورد، تلاش‌های خود را برای تقویت ارتباطات خود در خارج از خلیج فارس تسریع کرده است و فعال‌سازی مجدد خطوط لوله قدیمی و ایجاد کریدورهای حمل و نقل جدید به ملاحظات کلیدی تبدیل شده‌اند.

بحران امنیتی در تنگه هرمز خطر اختلال در مسیر دریایی عراق برای تحویل نفت به بازارهای بین‌المللی را افزایش داده است. بغداد برای جلوگیری از وابستگی صادرات به یک منطقه، ارتباط با شمال و غرب را در اولویت قرار داده است. در این زمینه، بندر جیحان ترکیه و بندر بانیاس سوریه در ساحل مدیترانه، در برنامه‌های جایگزین صادرات نفت عراق نقش راهبردی دارند. وابستگی اقتصاد عراق به درآمدهای نفتی، اهمیت این مسیرها را افزایش می‌دهد و اختلال طولانی‌مدت در صادرات می‌تواند بر هزینه‌های عمومی، پرداخت حقوق، درآمدهای ارزی و ثبات اقتصادی تأثیر بگذارد.

صادرات نفت از طریق ترکیه و سوریه

بسیم محمد خضیر، وزیر نفت عراق، اعلام کرد که صادرات نفت خام از طریق خط لوله قدیمی نفت بین ترکیه و عراق از سر گرفته شده که حجم حمل و نقل فعلی به تدریج افزایش می‌یابد و هدف این است که ظرفیت انتقال روزانه در آینده به ۵۰۰ هزار بشکه افزایش یابد.

خط لوله نفت کرکوک-جیحان که میادین نفتی شمال عراق را به سواحل مدیترانه‌ای ترکیه متصل می‌کند، از جمله مسیرهای صادراتی موجود این کشور به خارج از خلیج فارس است. جستجوی عراق برای مسیرهای جایگزین، حمل و نقل زمینی از طریق سوریه را نیز شامل می‌شود. اخیرا شرکت انرژی قطری UCC Holding طبق قراردادی که با شرکت بازاریابی نفت دولتی عراق (SOMO) امضا کرده است، روزانه تقریباً ۱۲۰ تا ۱۵۰ هزار بشکه نفت را از طریق تانکرها به سوریه تحویل می‌دهد.

از زمان آغاز حمل و نقل در ۲۶ اکتبر، تقریباً ۱.۶ میلیون بشکه نفت عراق به سوریه ارسال شده است. نفت انتقالی به بندر بانیاس، در آن بارگیری شده و به کشورهای مدیترانه، عمدتاً یونان، ایتالیا و ترکیه، ارسال می‌شود. طبق گزارش‌ها، شرکت UCC Holding قصد دارد تعداد تانکرهای مورد استفاده در حمل و نقل را از ۶ هزار به ۱۰ هزار افزایش دهد. با این حال، افزایش سریع محموله‌ها به تعداد وسایل نقلیه و ظرفیت زیرساخت‌های لجستیکی بستگی دارد.

همچنین، دولت‌های بغداد و دمشق علاوه بر حمل و نقل جاده‌ای، در تلاش هستند تا از خط لوله نفتی قدیمی نیز استفاده مجدد کنند. در ۱۷ ژوئیه، دو کشور در واشنگتن دی سی یادداشت تفاهمی برای تعمیر و بازسازی خط لوله نفت از منطقه حدیثه در غرب عراق تا بندر بانیاس در سوریه، امضا کردند. این پروژه که انتظار می‌رود شرکت انرژی آمریکایی شورون نیز در آن مشارکت داشته باشد، در ابتدا با هدف دستیابی به ظرفیت ترانزیت نفت روزانه ۲ میلیون بشکه انجام می‌شود.

همچنین، استفاده از این خط لوله برای صادرات نفت در دیدار علی الزیدی، نخست وزیر عراق، و احمد الشرع، رئیس جمهور سوریه، در دمشق در ۲۸ اکتبر مورد بحث قرار گرفت.

سه‌ مسیر صادراتی و هدف‌گذاری ۲.۵ میلیون بشکه‌ای

به باور کارشناسان، تحولات تنگه هرمز برای عراق جهت سازماندهی مجدد سیاست‌های انرژی و اقتصادی خود مهم است. ایجاد مسیرهای صادراتی جایگزین، امنیت حمل و نقل نفت را افزایش می‌دهد و می‌تواند درآمدهای کشور را پایدارتر کند. در همین زمینه، نفت انتقالی از بصره به حدیثه از طریق سه مسیر مختلف به بازارهای خارجی تحویل داده شود. قرار است مسیر اول از کرکوک به بندر جیحان ترکیه، مسیر دوم به بندر بانیاس سوریه و مسیر سوم به بندر عقبه اردن در ساحل دریای سرخ امتداد یابد.

باید توجه داشت که پروژه‌های خط لوله باید توسط جاده، راه‌آهن و ارتباطات تجاری پشتیبانی شوند. این سرمایه‌گذاری‌ها می‌تواند روابط اقتصادی عراق با کشورهای همسایه را بهبود بخشد و گزینه‌های دسترسی آن به بازارهای بین‌المللی را افزایش دهد.

همچنین، به باور برخی از کارشناسان عراقی، قراردادهای جدید صادرات نباید صرفاً به عنوان اقدامات موقت اتخاذ شده برای مقابله با مشکلات امنیتی موجود تلقی و این ابتکارات باید به عنوان یک تغییر بلندمدت برای حاکمیت در سیاست‌های انرژی عراق تبدیل شوند.

در این راستا، عراق قصد دارد تا روزانه تا ۲.۵ میلیون بشکه نفت را از طریق مسیرهای جایگزین به شمال و غرب به بنادر جیحان، بانیاس و احتمالاً عقبه منتقل کند. هدف اصلی این طرح کاهش وابستگی عراق به فروش نفت از طریق خلیج فارس و ایجاد گزینه‌های جایگزین برای صادرات است.

ظرفیت کل صادرات و پروژه مسیر توسعه

وزیر نفت عراق، در ماه سپتامبر اعلام کرد که ظرفیت صادرات روزانه نفت این کشور از مرز ۳ میلیون بشکه گذشته است. وی افزود که هدف، افزایش کل ظرفیت صادرات به ۵ میلیون بشکه در روز با تکمیل خطوط لوله راهبردی جدید است. در راستای این هدف، برنامه‌ها شامل استفاده مجدد از خطوط موجود و ایجاد زیرساخت‌های جدید انرژی است.

برنامه‌های حمل و نقل عراق محدود به خطوط لوله نفت نیست و دولت بغداد همچنین روی پروژه «مسیر توسعه» کار می‌کند که هدف آن اتصال خلیج فارس به اروپا از طریق ترکیه است. هدف این پروژه، توسعه ترانزیت بار از طریق شبکه جاده‌ای و ریلی است که از بندر فاو در بصره شروع و با عبور از عراق به ترکیه می‌رسد. این پروژه از جمله سرمایه‌گذاری‌هایی کلانی است که با هدف افزایش نقش عراق در ترانزیت منطقه‌ای انجام می‌شود.

باید توجه داشت که موقعیت جغرافیایی عراق فرصت‌های زیادی در زمینه ترانزیت انرژی و تجارت ارائه می‌دهد و اگر این ارتباطات توسعه یابد، بغداد می‌تواند به هاب انرژی، حمل و نقل و تجارت منطقه‌ای تبدیل شود.

چالش‌ها و هزینه‌های اقتصادی خطوط لوله جایگزین

البته، تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی، تعهدات اقتصادی خاصی را نیز به همراه خواهد داشت. ساخت خطوط لوله جدید، هزینه‌های عملیاتی و هزینه‌های ترانزیت می‌تواند هزینه انتقال نفت عراق به بازارهای بین‌المللی را افزایش دهد. ارسال محموله‌ها به شمال و غرب می‌تواند عراق را از بازارهای جنوب و شرق آسیا نیز دور کند. بغداد احتمالا برای استفاده از خطوط لوله جدید، نیاز به امضای قراردادهای بلندمدت دارد که تحویل مقادیر مشخصی نفت را الزامی می‌کند.