رقابت جهانی بر سر تراشه‌های پیشرفته دیگر تنها به شرکت‌هایی مانند انویدیا و اینتل محدود نمی‌شود. در پشت پرده این صنعت، دو شرکت قرار دارند که بخش مهمی از زیرساخت فناوری تراشه‌های نسل جدید را در اختیار گرفته‌اند: شرکت تولیدکننده تراشه تایوان یا TSMC و شرکت هلندی ASML.
- TSMC در سه‌ماهه دوم حدود ۷۲.۵ درصد از درآمد جهانی صنعت تولید قراردادی تراشه را در اختیار داشت.
- انویدیا تقریباً تمام تولید تراشه‌های پیشرفته خود را به TSMC برون‌سپاری می‌کند و اپل نیز از مشتریان مهم این شرکت است.
- ASML تنها تولیدکننده دستگاه‌های پیشرفته لیتوگرافی فرابنفش شدید است که برای ساخت تراشه‌های نسل جدید اهمیت حیاتی دارند.
- وابستگی صنعت تراشه به این دو شرکت، جایگاه آنها را در زنجیره جهانی هوش مصنوعی و محاسبات پیشرفته تقویت کرده است.
TSMC در قلب زنجیره تولید تراشه‌های پیشرفته قرار دارد و بخش بزرگی از تراشه‌هایی را تولید می‌کند که شرکت‌هایی مانند انویدیا، اپل و دیگر طراحان بزرگ نیمه‌رسانا به بازار عرضه می‌کنند. در سوی دیگر، ASML ماشین‌آلاتی را تولید می‌کند که برای ساخت پیشرفته‌ترین تراشه‌های جهان ضروری هستند؛ به‌ویژه دستگاه‌های لیتوگرافی فرابنفش شدید که امکان ایجاد مدارهای بسیار ریز روی سطح تراشه را فراهم می‌کنند.
به همین دلیل، اهمیت این دو شرکت تنها به درآمد یا سهم بازار آنها محدود نمی‌شود. TSMC ظرفیت تولید و مقیاس کم‌رقیب دارد و ASML فناوری‌ای در اختیار دارد که جایگزین کردن آن در کوتاه‌مدت بسیار دشوار است.
TSMC؛ قدرتی که از مقیاس تولید می‌آید
TSMC یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره جهانی تراشه است. بسیاری از شرکت‌های فناوری بزرگ، طراحی تراشه را خودشان انجام می‌دهند اما ساخت فیزیکی آن را به شرکت‌هایی مانند TSMC می‌سپارند.
یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها، انویدیا است. این شرکت طراحی تراشه‌های پیشرفته پردازنده‌های گرافیکی خود را انجام می‌دهد، اما تولید آنها به طور عمده توسط TSMC انجام می‌شود. این رابطه اهمیت زیادی دارد، زیرا تولید تراشه‌های پیشرفته تنها به داشتن یک طراحی مناسب محدود نمی‌شود. ساخت چنین تراشه‌هایی نیازمند کارخانه‌های بسیار پیچیده، تجهیزات گران‌قیمت، دانش فنی انباشته و توانایی تولید در مقیاس بالا است.
TSMC دقیقاً در همین نقطه مزیت خود را ایجاد کرده است. این شرکت نه‌تنها جزو نخستین تولیدکنندگان فناوری‌های ساخت جدید است، بلکه توانایی تبدیل این فناوری به تولید انبوه را نیز دارد. همین مسئله باعث شده فاصله میان TSMC و بسیاری از رقبای آن صرفاً یک فاصله فناورانه نباشد؛ بلکه ترکیبی از فناوری، سرمایه، تجربه تولید و مقیاس عملیاتی باشد.
در سه‌ماهه دوم، برآوردها نشان می‌دهد TSMC حدود ۷۲.۵ درصد از درآمد جهانی صنعت تولید قراردادی تراشه را در اختیار داشته است. چنین سهمی نشان می‌دهد که حتی اگر مشتریان بزرگ TSMC بخواهند تولید خود را به شرکت دیگری منتقل کنند، پیدا کردن جایگزینی که بتواند تراشه‌های پیچیده را با همان کیفیت، حجم و سرعت تولید کند، آسان نیست.
نکته جالب‌تر اینکه حتی اینتل، که یکی از رقبای اصلی TSMC در صنعت تراشه محسوب می‌شود، در برخی موارد برای تولید بخشی از تراشه‌های خود از ظرفیت TSMC استفاده می‌کند. این مسئله نشان می‌دهد مزیت TSMC تنها به مشتریان کوچک یا شرکت‌هایی که فاقد زیرساخت تولید هستند محدود نمی‌شود؛ بلکه حتی شرکت‌های بزرگ صنعت نیز ممکن است برای دسترسی به ظرفیت تولید پیشرفته به آن نیاز داشته باشند.
چرا مزیت TSMC به‌سادگی قابل تکرار نیست؟
ساخت یک کارخانه جدید تولید تراشه صرفاً با سرمایه‌گذاری چند میلیارد دلاری امکان‌پذیر نیست. شرکت‌ها باید تجهیزات پیچیده، نیروی انسانی متخصص، زنجیره تأمین گسترده و فرایندهای تولیدی بسیار دقیق را هم‌زمان ایجاد کنند.
از سوی دیگر، تجربه تولید نیز اهمیت زیادی دارد. افزایش بازده تولید تراشه‌های پیشرفته فرایندی زمان‌بر است و کوچک‌ترین خطا می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد. TSMC طی دهه‌ها توانسته این دانش را انباشته کند و هم‌زمان با توسعه فناوری‌های جدید، ظرفیت تولید خود را نیز افزایش دهد. به همین دلیل، مزیت رقابتی این شرکت ترکیبی از پیشتازی فناورانه و توانایی تولید در مقیاس بسیار بزرگ است؛ ترکیبی که ایجاد آن برای رقبای جدید بسیار دشوار خواهد بود.
ASML؛ شرکتی که صنعت تراشه به تجهیزات آن نیاز دارد
اگر TSMC یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان تراشه‌های پیشرفته است، ASML یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان تجهیزات مورد استفاده در ساخت این تراشه‌هاست. این شرکت هلندی دستگاه‌های بسیار پیچیده‌ای تولید می‌کند که در فرایند ساخت تراشه به کار می‌روند. مهم‌ترین آنها دستگاه‌های لیتوگرافی فرابنفش شدید یا EUV هستند. این دستگاه‌ها برای ایجاد الگوهای بسیار ریز مدارهای الکترونیکی روی سطح تراشه استفاده می‌شوند. در نسل‌های پیشرفته تراشه، فاصله میان بخش‌های مختلف مدار می‌تواند به حدود ۲ نانومتر برسد.
اهمیت ASML در همین‌جا مشخص می‌شود: بدون دسترسی به تجهیزات پیشرفته این شرکت، تولید بسیاری از تراشه‌های پیشرفته امروزی با فناوری‌های موجود بسیار دشوار یا حتی غیرممکن خواهد بود اما مزیت ASML تنها به محصول نهایی آن محدود نیست. ساخت چنین دستگاه‌هایی نتیجه دهه‌ها تحقیق، توسعه فناوری، همکاری با شرکت‌های مختلف و ایجاد یک زنجیره تأمین تخصصی است. به همین دلیل، ایجاد رقیبی برای ASML نه‌تنها به سرمایه هنگفت، بلکه به سال‌ها تحقیق و توسعه و مجموعه‌ای از دانش فنی و صنعتی نیاز دارد.
“
«در تحلیل زنجیره ارزش هوش مصنوعی، تمرکز بازار معمولاً روی نام‌هایی مانند انویدیا قرار می‌گیرد، اما بخش قابل توجهی از قدرت اقتصادی این صنعت در لایه‌های زیرساختی‌تر شکل می‌گیرد. TSMC و ASML نمونه‌ای از همین لایه هستند؛ شرکت‌هایی که مزیت آنها نه صرفاً در فروش یک محصول پرتقاضا، بلکه در دشواری جایگزین کردن زیرساخت، دانش فنی و ظرفیت تولیدشان نهفته است. از این منظر، اهمیت این دو شرکت را باید فراتر از چرخه فعلی هوش مصنوعی دید؛ زیرا هر نسل جدید از تراشه‌های پیشرفته، پیش از آنکه به محصول نهایی تبدیل شود، به فناوری ساخت و تجهیزات تولید نیاز دارد. همین وابستگی ساختاری است که می‌تواند برای TSMC و ASML یک مزیت رقابتی بلندمدت ایجاد کند، هرچند برای ارزیابی جذابیت سهام آنها همچنان باید فاصله میان کیفیت کسب‌وکار و قیمت بازار را به‌دقت سنجید.»
بابک شیری
دو سنگر در زنجیره هوش مصنوعی
رشد هوش مصنوعی تقاضا برای تراشه‌های پیشرفته را به شکل قابل توجهی افزایش داده است. پردازش مدل‌های بزرگ هوش مصنوعی به تراشه‌های قدرتمند و زیرساخت محاسباتی گسترده نیاز دارد و همین مسئله اهمیت شرکت‌هایی را که در زنجیره تولید این تراشه‌ها قرار دارند، بیشتر کرده است. TSMC از یک سو تراشه‌های پیشرفته مورد نیاز بسیاری از شرکت‌های فناوری را تولید می‌کند و ASML از سوی دیگر تجهیزات لازم برای تولید نسل جدید این تراشه‌ها را فراهم می‌کند.
به همین دلیل، جایگاه این دو شرکت تا حدی مستقل از موفقیت یک طراح تراشه خاص است. اگر در آینده یک شرکت طراحی تراشه قدرتمندتری از انویدیا ایجاد کند، همچنان به زیرساخت تولید نیاز خواهد داشت. همین موضوع درباره فناوری ساخت تراشه نیز صادق است. این ویژگی می‌تواند به TSMC و ASML اجازه دهد از رشد کلی صنعت تراشه و هوش مصنوعی بهره‌مند شوند، بدون آنکه موفقیت آنها کاملاً به یک محصول یا یک مشتری خاص وابسته باشد.
ارزش‌گذاری؛ نقطه‌ای که سرمایه‌گذار باید دقت کند
قدرت رقابتی این دو شرکت به معنای آن نیست که قیمت سهام آنها همیشه جذاب است. تقاضای بالا برای سهام TSMC و ASML در سال‌های گذشته باعث شده ارزش‌گذاری آنها در مقاطعی افزایش پیدا کند. بنابراین برای سرمایه‌گذار، تنها شناسایی یک شرکت با مزیت رقابتی کافی نیست و قیمت پرداخت‌شده نیز اهمیت دارد.
در مقایسه میان این دو شرکت، نسبت قیمت به سود آینده ASML در مقطع مورد بررسی بالاتر از TSMC قرار دارد. با این حال، ارزش‌گذاری هیچ‌کدام لزوماً از میانگین چندساله خود فاصله‌ای غیرعادی ندارد. در نتیجه، تحلیل این دو سهم باید هم‌زمان دو سؤال را پاسخ دهد: آیا مزیت رقابتی شرکت پایدار است؟ و آیا قیمت بازار در برابر این مزیت بیش از حد افزایش یافته است؟
جمع‌بندی
TSMC و ASML در دو بخش متفاوت اما به‌شدت به‌هم‌پیوسته از صنعت تراشه فعالیت می‌کنند. TSMC با تکیه بر فناوری تولید پیشرفته، ظرفیت عظیم و سهم حدود ۷۲.۵ درصدی از درآمد جهانی تولید قراردادی تراشه، یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان نیمه‌رسانا در جهان است.
ASML نیز در سوی دیگر زنجیره قرار دارد و با در اختیار داشتن فناوری ساخت دستگاه‌های لیتوگرافی فرابنفش شدید، نقش مهمی در امکان‌پذیر شدن تولید تراشه‌های پیشرفته ایفا می‌کند. مزیت این دو شرکت از یک عامل واحد ایجاد نشده است. در مورد TSMC، مقیاس تولید، تجربه، سرمایه‌گذاری و توانایی حرکت سریع به سمت فناوری‌های جدید اهمیت دارد؛ در مورد ASML نیز دانش فنی، مالکیت فکری، تجربه چنددهه‌ای و پیچیدگی زنجیره تأمین موانع بزرگی برای ورود رقبا ایجاد کرده‌اند.
در نهایت، رشد صنعت هوش مصنوعی و افزایش تقاضا برای تراشه‌های پیشرفته می‌تواند برای هر دو شرکت فرصت‌های بلندمدتی ایجاد کند؛ اما همانند هر سرمایه‌گذاری دیگری، کیفیت کسب‌وکار به‌تنهایی کافی نیست و ارزش‌گذاری نیز باید در کنار آن بررسی شود.
در ترجمه برخی نقاط این گزارش از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.
