- صادرات نفت خام خاورمیانه به سطوح نزدیک به دوران پیش از جنگ بازگشته است، اما قیمت نفت برنت همچنان در محدوده ۱۰۰ دلار در هر بشکه قرار دارد؛ چرا که تغییر مسیرهای پرهزینه، کمبود نفتکش، انتقال محموله‌ها از کشتی به کشتی و اسکورت نظامی، هزینه تحویل نفت را بالا نگه داشته‌اند.
- تحلیلگران احتمال می‌دهند ایران به‌طور پنهانی برای عبور امن کشتی‌ها از تنگه هرمز عوارض دریافت کند و حتی ممکن است سهمی معادل ۱۰ تا ۲۰ درصد از برخی محموله‌ها را بگیرد؛ هرچند این ادعاها هنوز تأیید نشده‌اند.
- دریافت هرگونه عوارض عبور از سوی ایران با چالش‌های حقوقی و ژئوپلیتیکی جدی روبه‌رو خواهد شد. در همین حال، استفاده گسترده از کشتی‌ها برای جابه‌جایی مرحله‌ای نفت در خلیج فارس، هزینه حمل‌ونقل دریایی را افزایش داده و دسترسی جهانی به نفتکش‌ها را محدودتر کرده است.
برآوردهای شرکت داده‌های بازار انرژی کپلر (Kpler) نشان می‌دهد صادرات نفت خام و میعانات گازی خاورمیانه در ماه سپتامبر به‌طور میانگین به حدود ۱۶.۵ میلیون بشکه در روز رسید. این رقم در چند روز از هفته پایانی ماه، از میانگین پیش از جنگ که بیش از ۱۸ میلیون بشکه در روز بود نیز فراتر رفت.
با این حال، برخلاف انتظار، بهبود صادرات تأثیر چندانی بر کاهش قیمت نفت نداشته است.
تولیدکنندگان نفت اکنون بخش بیشتری از محموله‌های خود را از طریق خطوط لوله و بنادر جایگزین منتقل می‌کنند. در همین حال، نفتکش‌هایی که از تنگه هرمز عبور می‌کنند، بیش از گذشته به اسکورت نظامی آمریکا و زنجیره‌های پیچیده انتقال محموله از کشتی به کشتی (STS) متکی هستند؛ فرایندی که به تعداد زیادی کشتی نیاز دارد.
نفت خام برنت همچنان در محدوده ۱۰۰ دلار در هر بشکه معامله می‌شود؛ یعنی تقریباً ۳۰ دلار بالاتر از سطح آن پیش از جنگ.
✔️ بیشتر بخوانید: هزینه سنگین دور زدن تنگه هرمز؛ واقعیت پنهان بازگشت صادرات نفت خلیج فارس
احتمال دارد ایران به‌طور پنهانی از کشتی‌هایی که از تنگه هرمز عبور می‌کنند، عوارض دریافت کند و صادرکنندگان نفت نیز این هزینه‌ها را به مصرف‌کنندگان منتقل کنند.
میشل بروهارد، رئیس بخش سیاست‌گذاری و ریسک ژئوپلیتیکی کپلر، معتقد است برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس ممکن است به‌طور محرمانه با ایران به توافق رسیده باشند تا جریان صادرات نفت خود را حفظ کنند. به گفته او، این کشورها نگران هستند که نتوانند برای مهار تهران، در بلندمدت به حمایت واشنگتن اتکا کنند.
بروهارد هفته گذشته در گفت‌وگو با روری جانستون، تحلیلگر انرژی، گفت: گمان می‌کنم عوارضی پرداخت می‌شود که عبور امن این کشتی‌ها را امکان‌پذیر می‌کند. همچنین تصور می‌کنم این کشورها می‌دانند که چنین وضعیتی نه از نظر اسکورت کشتی‌ها توسط آمریکا پایدار است و نه از نظر پرداخت ۱۰ یا ۲۰ درصد از محموله‌هایشان به ایران.
او افزود: به همین دلیل، اکنون شاهد چیزی هستیم که من آن را نوعی رقابت برای خروج هرچه بیشتر نفت در سریع‌ترین زمان ممکن می‌نامم؛ پیش از آنکه جنگ دوباره آغاز شود.
با این حال، ادعاهای بروهارد هنوز تأیید نشده‌اند و او تنها تحلیلگری نیست که احتمال پرداخت‌های پنهانی به ایران را مطرح می‌کند.
کریس بوشامپ، تحلیلگر ارشد بازار در گروه IG، در گفت‌وگو با الجزیره اظهار داشت: به نظر می‌رسد همه‌چیز در خاورمیانه به‌صورت پنهانی در حال انجام است؛ از اسکورت کشتی‌ها توسط آمریکا گرفته تا دریافت بی‌سروصدای عوارض از سوی ایران.
پیامدهای حقوقی و تحریم‌های احتمالی
در صورت تأیید پرداخت‌های محرمانه، چنین توافق‌هایی می‌توانند پیامدهای جدی به دنبال داشته باشند.
دولت دونالد ترامپ به تهران درباره وضع عوارض عبور کشتی‌ها هشدار داده است. عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین، قطر و کویت نیز با درخواست ایران برای دریافت هزینه عبور مخالفت کرده‌اند.
واشنگتن همچنین شبکه مالی مرتبط با سازوکار پرداخت عوارض تنگه هرمز از سوی ایران را هدف قرار داده است.
ماه گذشته، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) صرافی رمزارزی ایرانی «بیت‌بانک» را تحریم کرد. این نهاد اعلام کرد که «سازمان خدمات دریایی امن تنگه هرمز» از ماه ژوئن برای انتقال پرداخت‌های دریافتی خود به حکومت ایران از این صرافی استفاده کرده است.
وزارت خزانه‌داری آمریکا همچنین اعلام کرد بیت‌بانک تحت کنترل بابک زنجانی، فعال اقتصادی ایرانی، قرار دارد. به گفته این وزارتخانه، شبکه مرتبط با زنجانی از این صرافی برای انتقال صدها میلیون دلار بیت‌کوین به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی استفاده کرده است.
✔️ بیشتر بخوانید: ذخایر نفت جهان به مرز خطر رسید؛ هشدار عربستان درباره بحران بزرگ‌تر
زنجانی در سال ۲۰۱۶ به اتهام اختلاس از منابع نفتی دولتی در ایران به اعدام محکوم شد؛ اما حکم او در سال ۲۰۲۴ تخفیف یافت و او بعدها بار دیگر به‌عنوان حامی پروژه‌های اقتصادی مرتبط با حکومت ظاهر شد.
آیا ایران از نظر قانونی می‌تواند عوارض عبور دریافت کند؟
طرح ایران برای دریافت عوارض عبور از تنگه هرمز با چالش حقوقی مهمی روبه‌رو است.
بر اساس کنوانسیون سازمان ملل متحد درباره حقوق دریاها (UNCLOS)، کشتی‌ها و هواپیماها حق عبور ترانزیتی از تنگه‌هایی را دارند که برای کشتیرانی بین‌المللی استفاده می‌شوند. کشورهای ساحلی نیز عموماً مجاز نیستند صرفاً به دلیل عبور کشتی‌ها از این تنگه‌ها، از آن‌ها عوارض دریافت کنند.
ایران در سال ۱۹۸۲ این کنوانسیون را امضا کرد، اما هرگز آن را به تصویب نهایی نرساند. تهران همچنین مدت‌ها است بر این موضع تأکید دارد که عبور از آب‌های سرزمینی ایران، علاوه بر قواعد بین‌المللی، تابع قوانین دریایی داخلی این کشور، از جمله قانون مناطق دریایی مصوب سال ۱۹۹۳، است.
با وجود این اختلافات حقوقی، تهران بررسی طرحی قانونی برای رسمی‌کردن دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز را در دستور کار قرار داده است. ایران استدلال می‌کند که دریافت هزینه در ازای تضمین عبور امن باید بخشی از هرگونه توافق بلندمدت برای بازگشایی کامل تنگه باشد.
هزینه حمل‌ونقل همچنان بالا است
به گفته بوشامپ، سازوکار فعلی انتقال نفت در خلیج فارس، با وجود کمک به تداوم صادرات، هزینه‌های سنگینی به بازار تحمیل می‌کند.
او به الجزیره گفت: سیستم انتقال مرحله‌ای نفت در خلیج فارس برای خارج‌کردن نفت از منطقه بسیار مؤثر عمل می‌کند، اما به تعداد زیادی کشتی نیاز دارد. همین مسئله نرخ‌های حمل‌ونقل دریایی را افزایش داده و هم‌زمان، عرضه نفتکش‌ها در خارج از منطقه را نیز محدود کرده است.
✔️ بیشتر بخوانید: هشدار غول نفتی جهان: نفت ۲۰۰ دلاری هنوز یک سناریوی جدی است
