در یک نگاه
  • شوک عرضه انرژی: اختلال تنگه هرمز در اوج بحران عرضه جهانی نفت را روزانه ۱۶ میلیون بشکه و عرضه گاز را ۳۲۰ میلیون مترمکعب کاهش داد؛ مجموع کاهش عرضه نفت خلیج فارس تا نوامبر به ۲.۸ میلیارد بشکه رسید.
  • کاهش وابستگی به هرمز: آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند وابستگی به عبور نفت از تنگه از روزانه ۲۰ میلیون بشکه پیش از بحران به ۸.۵ میلیون بشکه در سال ۲۰۳۰ و کمتر از ۲ میلیون بشکه در سال ۲۰۳۵ برسد.
  • چشم‌انداز قیمت برنت: گلدمن ساکس با پیش‌بینی افزایش ۳.۸ میلیون بشکه‌ای ظرفیت خطوط لوله جایگزین و مازاد عرضه روزانه ۲ میلیون بشکه‌ای در سال ۲۰۲۷، متوسط قیمت برنت را ۸۸ دلار و قیمت آن در دسامبر را ۷۸ دلار برآورد می‌کند.

بحران تنگه هرمز می‌تواند ساختار بازار جهانی انرژی را برای همیشه تغییر دهد؛ حتی اگر قیمت نفت در ماه‌های آینده تحت فشار افزایش عرضه و شکل‌گیری مازاد قرار بگیرد. فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، معتقد است هیچ مسیر قابل‌اتکایی برای بازگشت بازار انرژی به شرایط پیش از جنگ ایران وجود ندارد. در مقابل، گلدمن ساکس انتظار دارد افزایش ظرفیت خطوط لوله جایگزین و رشد مازاد عرضه، قیمت نفت برنت را تا دسامبر ۲۰۲۷ به ۷۸ دلار در هر بشکه کاهش دهد.

بیرول: اعتماد به تنگه هرمز از بین رفته است

فاتح بیرول در مقاله‌ای برای نشریه اکونومیست نوشت که بحران تنگه هرمز اعتماد کشورها به این آبراه به‌عنوان یک مسیر امن و قابل‌اتکای انتقال انرژی را به‌شدت تضعیف کرده است. به گفته او، حتی اگر بازارها راه‌هایی برای مدیریت اختلال در این مسیر پیدا کنند، بازگشت به وضعیت پیش از جنگ واقع‌بینانه نیست.

این اظهارات هم‌زمان با انتشار گزارش چشم‌انداز جهانی انرژی ۲۰۲۶ آژانس بین‌المللی انرژی در روز پنجشنبه مطرح شد. این گزارش، اختلال در تنگه هرمز را بزرگ‌ترین شوک عرضه انرژی ثبت‌شده در تاریخ توصیف می‌کند و می‌گوید پیامدهای آن همچنان ادامه دارد.

در اوج بحران، عرضه جهانی نفت روزانه ۱۶ میلیون بشکه و عرضه گاز روزانه ۳۲۰ میلیون مترمکعب کاهش یافت. همچنین تا ماه نوامبر، مجموع کاهش عرضه نفت از منطقه خلیج فارس به ۲.۸ میلیارد بشکه و کاهش عرضه گاز به ۶۰ میلیارد مترمکعب رسید؛ ارقامی که به‌مراتب از بحران‌های پیشین بزرگ‌تر هستند.

خطوط لوله جایگزین وابستگی به تنگه هرمز را کاهش می‌دهند

به‌رغم شدت اختلالات، بازار انرژی توانست بخشی از فشار عرضه را از طریق ذخایر مناسب، بزرگ‌ترین آزادسازی هماهنگ ذخایر راهبردی توسط آژانس بین‌المللی انرژی، مسیرهای صادراتی جایگزین برای بخشی از نفت خلیج فارس، افزایش عرضه حوزه آتلانتیک و کاهش شدید واردات نفت خام چین جذب کند.

با این حال، آژانس هشدار می‌دهد که بخش بیشتری از هزینه بحران اکنون به مصرف‌کنندگان منتقل می‌شود؛ به‌ویژه از طریق افزایش قیمت‌ها و کاهش تقاضا. سوخت دیزل و سوخت هواپیما بیشترین فشار را متحمل شده‌اند. برآورد این نهاد نشان می‌دهد هزینه جهانی واردات نفت و گاز در سال جاری به ۱.۶ تریلیون دلار خواهد رسید که ۲۵ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۵ است.

از نگاه بیرول، مهم‌ترین پیامد بلندمدت بحران، حرکت کشورها به سمت تنوع‌بخشی به منابع انرژی، فناوری‌ها، تأمین‌کنندگان و مسیرهای تجاری خواهد بود. در همین راستا، امارات متحده عربی و عربستان سعودی با سرعت در حال توسعه خطوط لوله‌ای هستند که امکان انتقال نفت خاورمیانه بدون عبور از تنگه هرمز را فراهم می‌کنند.

آژانس بین‌المللی انرژی برآورد می‌کند ترکیب خطوط لوله جایگزین، منابع عرضه دیگر و اقدامات مدیریت تقاضا بتواند وابستگی به عبور نفت از تنگه هرمز را از روزانه ۲۰ میلیون بشکه پیش از بحران به ۸.۵ میلیون بشکه در سال ۲۰۳۰ کاهش دهد. این رقم ممکن است تا سال ۲۰۳۵ به کمتر از ۲ میلیون بشکه در روز برسد. با وجود این تغییرات، خاورمیانه همچنان بزرگ‌ترین صادرکننده نفت جهان باقی خواهد ماند.

گلدمن ساکس: مازاد عرضه نفت در سال ۲۰۲۷ به ۲ میلیون بشکه می‌رسد

گلدمن ساکس معتقد است روند سازگاری بازار با اختلال تنگه هرمز سریع‌تر از انتظار پیش می‌رود و همین موضوع می‌تواند در ادامه فشار نزولی بر قیمت نفت وارد کند.

این بانک انتظار دارد طی یک سال آینده حدود ۳.۸ میلیون بشکه در روز به ظرفیت خطوط لوله جایگزین افزوده شود. این مسیرها امکان انتقال نفت به دریای عمان، دریای سرخ یا دریای مدیترانه را فراهم می‌کنند و وابستگی صادرات منطقه به تنگه هرمز را کاهش می‌دهند.

برآورد گلدمن ساکس نشان می‌دهد بازار نفت از ماه اکتبر وارد وضعیت مازاد عرضه شده است؛ زیرا صادرات نفت خلیج فارس به میانگین سال ۲۰۲۵ بازگشته است. این بانک پیش‌بینی می‌کند مازاد عرضه در سال ۲۰۲۷ به ۲ میلیون بشکه در روز افزایش یابد.

بر همین اساس، گلدمن ساکس متوسط قیمت نفت برنت در سال ۲۰۲۷ را ۸۸ دلار در هر بشکه پیش‌بینی می‌کند و انتظار دارد قیمت این شاخص تا دسامبر ۲۰۲۷ به حدود ۷۸ دلار کاهش پیدا کند.

بازار نفت به تهدیدهای تازه در تنگه هرمز واکنش محدودی نشان داد

نشانه‌هایی از تغییر رفتار بازار هم دیده می‌شود. پس از آنکه ایران ادعا کرد دو نفتکش بسیار بزرگ در تنگه هرمز با مین برخورد کرده‌اند، قیمت نفت واکنش محدودی نشان داد. این واکنش کم‌رنگ می‌تواند با ارزیابی گلدمن ساکس همسو باشد که بازار به‌تدریج حساسیت کمتری نسبت به اخبار و تهدیدهای مربوط به این آبراه پیدا می‌کند.

با این حال، دیدگاه آژانس بین‌المللی انرژی و پیش‌بینی گلدمن ساکس لزوماً با یکدیگر تناقض ندارند. ساختار بازار انرژی ممکن است برای همیشه تغییر کند، درحالی‌که پریمیوم ریسک ناشی از بحران به‌تدریج از قیمت نفت حذف شود.

در این میان، ریسک‌های بلندمدت مرتبط با تنگه هرمز همچنان می‌توانند هزینه تأمین امنیت عرضه را برای واردکنندگان افزایش دهند. در مقابل، رشد ظرفیت مسیرهای جایگزین و مازاد عرضه، به‌ویژه در بازار معاملات نزدیک نفت برنت، فشار نزولی ایجاد می‌کند. همچنین بازار فرآورده‌های نفتی، به‌خصوص دیزل و سوخت هواپیما، همچنان با محدودیت بیشتری روبه‌رو است؛ موضوعی که می‌تواند حاشیه سود پالایشگاه‌ها را حتی در صورت کاهش قیمت نفت خام بالا نگه دارد. کشورهای آسیایی نیز به دلیل وابستگی زیاد به عرضه نفت خلیج فارس، همچنان در برابر اختلالات این منطقه آسیب‌پذیرتر هستند.