جهان وارد دوره‌ای شده است که در آن برق دیگر فقط یکی از نهاده‌های انرژی نیست، بلکه به یکی از پایه‌های اصلی رشد اقتصادی، توسعه صنعتی و زیرساخت دیجیتال تبدیل شده است. گسترش مراکز داده، هوش مصنوعی، برقی‌سازی حمل‌ونقل و گرمایش، توسعه صنایع پیشرفته و رشد اقتصادی کشورهای آسیایی، تقاضای برق را با سرعتی افزایش داده‌اند که زیرساخت‌های شبکه در بسیاری از مناطق برای همراهی با آن آماده نیستند.
- تقاضای جهانی برق تا سال ۲۰۳۰ به‌طور متوسط سالانه ۳.۶ درصد رشد می‌کند؛ سریع‌ترین آهنگ رشد در ۱۵ سال اخیر.
- بیش از ۲۵۰۰ گیگاوات پروژه برق، ذخیره‌سازی و مصرف‌های بزرگ در صف اتصال به شبکه‌های جهان متوقف مانده‌اند.
- سرمایه‌گذاری سالانه شبکه‌های برق باید تا سال ۲۰۳۰ حدود ۵۰ درصد افزایش یابد و از سطح فعلی نزدیک به ۴۰۰ میلیارد دلار فراتر رود.
- منطقه آسیا-اقیانوسیه تا سال ۲۰۳۵ حدود سه‌چهارم رشد تقاضای جهانی برق را به خود اختصاص خواهد داد؛ در حالی که در آمریکا مراکز داده به یکی از اصلی‌ترین محرک‌های رشد مصرف تبدیل شده‌اند.
آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش برق ۲۰۲۶ پیش‌بینی کرده است که تقاضای جهانی برق در فاصله ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ به‌طور متوسط سالانه ۳.۶ درصد افزایش یابد؛ نرخی که حدود ۵۰ درصد بیشتر از میانگین رشد تقاضا در دهه گذشته است. هم‌زمان، بیش از ۲۵۰۰ گیگاوات پروژه تولید برق، ذخیره‌سازی و مصرف‌های بزرگ در صف اتصال به شبکه‌های برق جهان قرار دارند.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی دیگر فقط ساخت نیروگاه نیست. شبکه انتقال و توزیع، اتصال پروژه‌ها و انعطاف‌پذیری سیستم برق به گلوگاه جدید بازار جهانی انرژی تبدیل شده‌اند.
عصر جدید برق در اقتصاد جهانی
برای سال‌ها، مصرف برق در بسیاری از اقتصادهای توسعه‌یافته رشد محدودی داشت. افزایش بهره‌وری، اشباع نسبی صنایع انرژی‌بر و تغییر ساختار اقتصادی باعث شده بود رشد تقاضای برق در این کشورها چندان سریع نباشد. اکنون این روند تغییر کرده است.
هوش مصنوعی و گسترش مراکز داده، برقی‌شدن خودروها، استفاده بیشتر از سامانه‌های برقی گرمایش و سرمایش، توسعه تولید صنعتی و افزایش تقاضای برق در اقتصادهای نوظهور، بار دیگر رشد مصرف برق را به یکی از موضوعات اصلی بازار انرژی تبدیل کرده است.
آژانس بین‌المللی انرژی از این تحول با عنوان «عصر برق» یاد می‌کند؛ دوره‌ای که در آن بخش‌های بیشتری از اقتصاد مستقیماً به شبکه برق وابسته می‌شوند و اهمیت دسترسی مطمئن و کافی به برق افزایش پیدا می‌کند اما سرعت رشد تقاضا تنها بخشی از مسئله است. مشکل مهم‌تر، فاصله میان سرعت ایجاد بارهای جدید و سرعت توسعه زیرساخت شبکه است.
آمریکا؛ هوش مصنوعی موتور جدید مصرف برق
ایالات متحده یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این تغییر است. اداره اطلاعات انرژی آمریکا پیش‌بینی می‌کند فروش برق این کشور در سال ۲۰۲۶ به حدود ۴۱۳۵ میلیارد کیلووات‌ساعت برسد و در سال ۲۰۲۷ نیز با نزدیک به ۲ درصد رشد، به ۴۲۱۱ میلیارد کیلووات‌ساعت افزایش پیدا کند. رشد مراکز داده و فعالیت‌های صنعتی و تولیدی از عوامل اصلی این افزایش هستند.
در واقع، مراکز داده به یکی از مهم‌ترین محرک‌های بلندمدت مصرف برق آمریکا تبدیل شده‌اند. نیاز بالای این مراکز به برق پایدار، به‌ویژه در مناطقی که سرمایه‌گذاری سنگین فناوری در آنها در حال انجام است، فشار جدیدی بر شبکه وارد کرده است.
حتی توقف موقت اتصال برخی پروژه‌های جدید مراکز داده در تگزاس نیز نتوانسته رشد منطقه جنوب مرکزی غربی آمریکا را متوقف کند. طبق پیش‌بینی اداره اطلاعات انرژی، این منطقه نزدیک به ۲۰ درصد رشد فروش برق آمریکا در سال ۲۰۲۶ و تقریباً ۴۰ درصد آن در سال ۲۰۲۷ را به خود اختصاص خواهد داد.
از سوی دیگر، مؤسسه وود مکنزی پیش‌بینی می‌کند فروش برق آمریکا تا سال ۲۰۳۵ سالانه ۳.۲ درصد رشد کند و حدود دو سوم این رشد از مراکز داده ناشی شود. در همین دوره، نیروگاه‌های گازسوز می‌توانند حدود ۵۲ درصد ظرفیت تولید اضافی مورد نیاز را تأمین کنند. این موضوع اهمیت گاز طبیعی را در کوتاه‌مدت افزایش می‌دهد، اما هم‌زمان مسئله هزینه سرمایه‌گذاری، محدودیت ساخت توربین‌های گازی و خطر ایجاد ظرفیت‌های مازاد در بلندمدت را نیز مطرح می‌کند.
اروپا؛ رشد تقاضا در کنار گذار انرژی
اروپا مسیر متفاوتی را دنبال می‌کند. علاوه بر رشد مصرف ناشی از برقی‌شدن و توسعه فناوری، سیاست‌های کاهش انتشار کربن نیز ساختار تقاضای برق این منطقه را تغییر می‌دهند. افزایش سهم خودروهای برقی، پمپ‌های حرارتی و منابع تجدیدپذیر به این معناست که برق نقش بیشتری در سبد انرژی اروپا پیدا خواهد کرد اما افزایش تولید تجدیدپذیر بدون توسعه شبکه می‌تواند به یک تناقض تبدیل شود. نیروگاه‌های خورشیدی و بادی ممکن است در مناطقی ساخته شوند که ظرفیت انتقال کافی برای انتقال برق تولیدشده به مراکز مصرف وجود ندارد.
آژانس بین‌المللی انرژی هشدار داده است که با افزایش سهم منابع متغیر مانند باد و خورشید، انعطاف‌پذیری شبکه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. سهم خورشیدی و بادی از تولید جهانی برق نیز طبق پیش‌بینی آژانس از حدود ۱۷ درصد فعلی به ۲۷ درصد در سال ۲۰۳۰ افزایش خواهد یافت. بنابراین گذار انرژی تنها به ساخت نیروگاه‌های پاک وابسته نیست؛ شبکه‌ای که بتواند این تولید را جذب، منتقل و متعادل کند نیز ضروری است.
آسیا؛ مرکز اصلی رشد تقاضای برق
بزرگ‌ترین تحول اما در آسیا-اقیانوسیه در حال وقوع است. رشد اقتصادی، صنعتی‌شدن، شهرنشینی و توسعه فناوری در چین، هند و کشورهای جنوب شرق آسیا باعث شده این منطقه به مهم‌ترین موتور افزایش تقاضای برق جهان تبدیل شود. وود مکنزی برآورد می‌کند آسیا-اقیانوسیه تا سال ۲۰۳۵ نزدیک به سه‌چهارم رشد تقاضای جهانی برق را به خود اختصاص دهد.
چین، هند و کشورهای جنوب شرق آسیا علاوه بر رشد مصرف خانوارها، به برق بیشتری برای صنایع، تولید پیشرفته، مراکز داده و زیرساخت‌های شهری نیاز خواهند داشت.
این تحول در جنوب شرق آسیا به‌ویژه قابل توجه است. برای نمونه، وود مکنزی برآورد کرده است که ظرفیت مراکز داده جنوب شرق آسیا می‌تواند از ۲.۸ گیگاوات در سال ۲۰۲۶ به ۹.۴ گیگاوات در سال ۲۰۳۵ افزایش یابد. در چنین شرایطی، رقابت کشورها تنها بر سر جذب سرمایه مراکز داده یا صنایع پیشرفته نخواهد بود؛ توانایی فراهم‌کردن برق و اتصال مطمئن به شبکه نیز به یک مزیت اقتصادی تبدیل می‌شود.
شبکه؛ گلوگاه پنهان عصر برق
مشکل اصلی اینجاست که ساخت شبکه معمولاً بسیار کندتر از ایجاد یک مرکز داده یا حتی احداث برخی نیروگاه‌ها انجام می‌شود. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، توسعه، دریافت مجوز و ساخت پروژه‌های جدید شبکه می‌تواند حدود ۵ تا ۱۵ سال طول بکشد؛ در حالی که احداث نیروگاه‌های خورشیدی و بادی معمولاً سریع‌تر است و ساخت مراکز داده نیز می‌تواند در بازه‌ای حدود یک تا سه سال انجام شود.
همین اختلاف زمانی باعث ایجاد شکاف میان «تقاضای آماده» و «شبکه آماده» شده است. در حال حاضر بیش از ۲۵۰۰ گیگاوات پروژه در صف اتصال به شبکه قرار دارند. این پروژه‌ها تنها نیروگاه‌های تجدیدپذیر نیستند و شامل سامانه‌های ذخیره‌سازی و بارهای بزرگ مانند مراکز داده نیز می‌شوند. در نتیجه، ممکن است یک پروژه از نظر سرمایه، فناوری و حتی تأمین تجهیزات آماده بهره‌برداری باشد، اما نبود ظرفیت انتقال یا توزیع کافی مانع فعالیت آن شود.
“
«نکته مهم این گزارش فراتر از رشد تقاضای برق است: در اقتصاد آینده، ارزش برق فقط به مقدار تولیدشده وابسته نیست، بلکه به قابلیت انتقال، زمان دسترسی و انعطاف‌پذیری شبکه بستگی خواهد داشت. اگر مراکز داده، صنایع پیشرفته و برقی‌سازی با سرعتی بسیار بیشتر از شبکه توسعه پیدا کنند، کمیابی واقعی در بازار انرژی می‌تواند از «سوخت» به «ظرفیت شبکه» منتقل شود. به همین دلیل، موج سرمایه‌گذاری آینده احتمالاً فقط به سمت نیروگاه‌ها حرکت نخواهد کرد؛ خطوط انتقال، پست‌ها، ذخیره‌سازی، مدیریت بار و فناوری‌های افزایش ظرفیت شبکه نیز به بخش مهمی از زیرساخت اقتصادی عصر برق تبدیل خواهند شد. از این منظر، گلوگاه شبکه صرفاً یک مشکل فنی برای صنعت برق نیست؛ می‌تواند به یکی از متغیرهای تعیین‌کننده سرعت رشد هوش مصنوعی، صنعتی‌شدن و حتی رقابت اقتصادی کشورها تبدیل شود.»
بابک شیری
سرمایه‌گذاری شبکه باید ۵۰ درصد افزایش یابد
آژانس بین‌المللی انرژی برآورد می‌کند سرمایه‌گذاری فعلی جهان در شبکه‌های برق حدود ۴۰۰ میلیارد دلار در سال است اما برای پاسخگویی به رشد تقاضای برق تا سال ۲۰۳۰، این رقم باید تقریباً ۵۰ درصد افزایش پیدا کند.
این نیاز سرمایه‌ای فقط به ساخت خطوط انتقال جدید محدود نمی‌شود. توسعه پست‌های برق، شبکه‌های توزیع، تجهیزات کنترل، ذخیره‌سازی، سامانه‌های مدیریت بار و فناوری‌های افزایش ظرفیت خطوط موجود نیز اهمیت پیدا خواهند کرد.
حتی قیمت برخی تجهیزات کلیدی شبکه نیز طی پنج سال گذشته تقریباً دو برابر شده است؛ موضوعی که می‌تواند هزینه توسعه زیرساخت را بیشتر کند. بنابراین چالش آینده صنعت برق صرفاً «تولید بیشتر» نیست؛ مسئله اصلی ایجاد یک زنجیره کامل از تولید، انتقال، توزیع، ذخیره‌سازی و مدیریت هوشمند تقاضا است.
جمع‌بندی
جهان در حال ورود به دوره‌ای است که رشد اقتصادی و فناوری بیش از گذشته به برق وابسته خواهد بود. هوش مصنوعی و مراکز داده در آمریکا، گذار انرژی در اروپا و صنعتی‌شدن و شهرنشینی در آسیا، مسیرهای متفاوتی برای افزایش تقاضا ایجاد کرده‌اند؛ اما همه این مسیرها در یک نقطه به هم می‌رسند: شبکه برق.
پیش‌بینی رشد متوسط سالانه ۳.۶ درصدی تقاضای جهانی برق تا سال ۲۰۳۰ در کنار صف بیش از ۲۵۰۰ گیگاواتی پروژه‌ها نشان می‌دهد ظرفیت تولید بدون توسعه شبکه کافی نخواهد بود.
از این منظر، سرمایه‌گذاری در شبکه‌های انتقال و توزیع می‌تواند به یکی از مهم‌ترین بخش‌های سرمایه‌گذاری انرژی در دهه پیش‌رو تبدیل شود. افزایش ۵۰ درصدی سرمایه‌گذاری سالانه مورد نیاز نیز نشان می‌دهد که زیرساخت برق در حال تبدیل‌شدن به یکی از محدودیت‌های اصلی رشد اقتصادی و توسعه فناوری است.
در ترجمه برخی نقاط این گزارش از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.
