تناقض هرمز؛ چرا افزایش صادرات نفت، قیمت را پایین نیاورد؟

با وجود افزایش صادرات نفت عربستان سعودی از طریق تنگه هرمز در ماه سپتامبر که همزمان با رشد صادرات از سایر کشورهای خلیج فارس و عراق بود، قیمت نفت کاهش مورد انتظار را تجربه نکرد. بطوریکه، نفت خام برنت در میان تداوم تهدیدهای عرضه، همچنان بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه باقی مانده است.

داده‌ها نشان می‌دهد که صادرات نفت عربستان سعودی از طریق تنگه هرمز اخیراً به سطح بالایی رسیده و به ۸۰ درصد از حجم پیش از بحران نزدیک شده است. اگرچه صادرات خاورمیانه از زمان آغاز جنگ در فوریه به بالاترین سطح خود رسیده، اما همچنان پایین‌تر از ارقام پیش از جنگ علیه ایران است. سایر کشورهای خلیج فارس از جمله امارات متحده عربی، عراق و کویت نیز صادرات نفت خود را افزایش داده‌اند و همچنین، صادرات گاز مایع قطر از تنگه تقویت شده است. با این وجود، این افزایش حجم به تنهایی برای کاهش پایدار قیمت نفت کافی نبوده است.

به باور کارشناسان نفت مانند انس الحاجی، تحلیل‌های بازار نشان می‌دهد که قیمت نفت به دلیل از دست رفتن مقادیر قابل توجهی از عرضه روسیه، به‌ویژه در بخش نفت خام و فرآورده‌های نفتی، کاهش نیافت. زیرا افزایش تولید خلیج فارس تنها بخشی از کمبودهای عرضه در بازار جهانی را پوشش داده است.

وضعیت صادرات خلیج فارس

داده‌های اخیر حاکی از آن است که باوجود بهبود صادرات، قیمت نفت همچنان تقویت شده است. صادرات نفت از تولیدکنندگان اصلی خاورمیانه در ماه سپتامبر به حدود ۱۶.۳۲۸ میلیون بشکه در روز رسید که همچنان حدود ۳.۲ میلیون بشکه در روز کمتر از سطح ماه فوریه است.

گزارش‌های کپلر نشان می‌دهد که صادرات نفت عربستان سعودی در ماه سپتامبر به حدود ۵.۴ میلیون بشکه در روز رسیده، در حالی که این رقم در ماه اوت ۲.۴۴۶ میلیون بشکه در روز بوده است. اگرچه محموله‌های بارگیری‌شده از راس تنوره افزایش یافته، اما همچنان کمتر از ارقام پیش از فوریه است.

از سوی دیگر، بازار واکنش کاملی به این افزایش عرضه نشان نداد، زیرا صادرات نفت همچنان کمتر از دوران پیش از جنگ است و خطرات بالای حمل‌ونقل، بیمه و اختلالات مداوم در خطوط کشتیرانی، تأثیر افزایش صادرات را محدود می‌کند. جالب اینکه علاوه بر تنگه هرمز، باید وضعیت صادرات روسیه را نیز مد نظر قرار داد که در پی حملات به پالایشگاه‌ها، تأسیسات و بنادر، تحت فشار قرار گرفته و افزایش واقعی عرضه را محدود کرده است.

آژانس بین‌المللی انرژی نیز تأیید می‌کند که صادرات فرآورده‌های نفتی و گاز مایع از منطقه همچنان بسیار پایین‌تر از سطح فوریه است و اختلالات در سیستم پالایشگاهی روسیه، کمبود فرآورده‌ها به ویژه گازوئیل را تشدید کرده و بازار جهانی را در وضعیت دشواری قرار داده است. در نتیجه، تمرکز اصلی باید بر حجم عرضه‌ای باشد که به خریداران و بنادر آسیایی رسیده است، نه صرفاً مقادیری که از مبادی تولید خارج شده‌اند.

اثر جایگزینی در بازار

بخشی از نوسانات قیمت نفت به کاهش صادرات روسیه بازمی‌گردد. برآوردها نشان می‌دهد که صادرات روسیه از دریای سیاه حدود یک میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. در نتیجه، افزایش تولید خلیج فارس نه به عنوان مازاد خالص، بلکه عمدتاً برای جبران مقادیر از دست رفته روسیه وارد بازار شده است.

حملات اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه نیز بر این تعادل تأثیرگذار بوده است. در شرایطی که تقاضای جهانی برای نفت خام و فرآورده‌ها همچنان بالاست، کاهش صادرات فرآورده‌های نفتی روسیه به عامل حمایتی دیگری برای قیمت‌ها در بازار جهانی تبدیل شده است.

روسیه پس از تحریم‌های غرب، تلاش کرده بازارهای خود را متنوع کرده و از وابستگی صرف به چین و هند فاصله بگیرد. در بخش گاز، تمرکز بر مایع‌سازی گاز برای دستیابی به بازارهای دور و در بخش نفت، افزایش ظرفیت پالایش برای صادرات محصولات نهایی به کشورهای فاقد پالایشگاه بوده است. با این حال، هدف قرار گرفتن پالایشگاه‌ها و بنادر، مانع اجرای این راهبرد شده و توان صادراتی مسکو را محدود کرده است.

چشم‌انداز قیمت‌ها

دلیل دیگر عدم کاهش چشمگیر قیمت‌ها این است که بخشی از نفت خلیج فارس هنوز در دریاست و به مقاصد نهایی نرسیده است. باوجود تقویت صادرات در سپتامبر، اما بازار همچنان به دنبال تضمین تداوم صادرات، رسیدن محموله‌ها به خریداران و کاهش ریسک‌های بیمه‌ای و کشتیرانی است.

قیمت نفت کماکان به سطح ذخایر جهانی و در دسترس بودن فرآورده‌های نفتی وابسته است. با توجه به اینکه صادرات دیزل و گازوئیل از کشورهای خلیج فارس در ماه اوت حدود یک‌چهارم سطح قبل از جنگ بوده، تداوم کاهش تولیدات روسیه، پایین ماندن ذخایر و خطرات ژئوپلیتیکی، می‌تواند قیمت نفت را همچنان در سطوح بالا حفظ کند. کاهش پایدار قیمت‌ها مستلزم تجارت پایدار، دسترسی مصرف‌کنندگان به منابع، کاهش تنش‌های دریایی و احیای ظرفیت پالایش جهانی است.