- اختلالات ناوبری هوایی و حادثه پرواز فلای‌دبی موجب تشدید هشدارهای پروازی EASA و تعلیق برخی پروازها به امارات شد.
- کاهش حضور نظامی آمریکا کشورهای منطقه را به سمت ایجاد پیمان‌های دفاعی جدید نظیر پیمان مکه و طرح امنیتی قطر سوق داد.
- پیشروی حوثی‌ها به سوی باب‌المندب موجب شتاب در ترمیم مناسبات ریاض–ابوظبی و افزایش تحرکات دیپلماتیک با حضور اسرائیل شد.
- تشدید تنش‌های نظامی، تأسیسات حیاتی نمک‌زدایی و زیرساخت‌های تأمین آب خلیج فارس را به کانون آسیب‌پذیری استراتژیک تبدیل کرد.
منطقه خلیج فارس هم‌اکنون با تشدید کم‌سابقه فشارها در حوزه‌های هوانوردی، دفاعی و زیرساخت‌های حیاتی مواجه است. به باور کارشناسان، این وضعیت ناشی از تداوم تنش‌های اخیر، بازآرایی ترتیبات امنیتی منطقه‌ای و بروز تهدیدهای جدید علیه منابع حیاتی آب بوده و چشم‌انداز ریسک راهبردی منطقه را دستخوش دگرگونی اساسی کرده که حوزه‌های مختلف را دربر می‌گیرد.
امنیت هوانوردی و اختلالات ناوبری هوایی
چالش‌ها و اختلالات ناوبری هوایی از زمان آغاز درگیری‌ها در فوریه ۲۰۲۶، سراسر حریم هوایی خلیج فارس را تحت تأثیر قرار داده است. در این میان، وقوع حادثه ۳۰ سپتامبر در پرواز FZ1073 شرکت «فلای‌دبی»، موضوع امنیت هوانوردی را بار دیگر در کانون توجه بین‌المللی قرار داد. در جریان این رویداد، کاپیتان هندی پرواز، علی‌رغم اصابت ضربات چاقو، درب کابین خلبان را باز کرد تا مسافران و خدمه موفق به مهار و غلبه بر فرد مهاجم شوند. متعاقباً دو خلبان دیگر حاضر در پرواز کنترل هواپیما را در دست گرفته و توانستند فرود اضطراری موفقی را در تبوک عربستان سعودی به ثبت برسانند.
همچنین، آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا (EASA) هشدارهای پروازی خود را برای آسمان عربستان سعودی تشدید کرده و دامنه این هشدارها را برای حریم هوایی ایران و عراق و همچنین بخش‌هایی از آسمان و آب‌های سرزمینی چندین کشور حوزه خلیج فارس گسترش داده است. هم‌زمان، صنعت هوانوردی در امارات متحده عربی نیز دستخوش اختلالات مستمر شده و پروازهای برخی از شرکت‌های هواپیمایی به مقصد امارات و بالعکس تا اطلاع ثانوی به حالت تعلیق درآمده است.
عقب‌نشینی آمریکا و تشکیل ائتلاف‌های دفاعی جدید
در شرایطی که ایالات متحده در حال کاهش بخش‌هایی از حضور نظامی منطقه‌ای خود است، دولت‌های حاشیه خلیج فارس ارزیابی و ایجاد سازوکارهای امنیتی جایگزین را در دستور کار قرار داده‌اند. در این راستا، قطر خواستار شکل‌گیری یک چارچوب امنیتی منطقه‌ای نوین با مشارکت ایران شده و در مقابل، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ماه اوت توافقنامه دفاع مشترک مکه را منعقد کردند و مذاکرات این سه کشور برای همکاری‌های نظامی نزدیک‌تر وارد فاز اجرایی شده است. هم‌زمان با سفر وزیر امور خارجه عربستان به واشنگتن جهت رایزنی پیرامون بحران‌های خاورمیانه، گفتگوهای دوجانبه ریاض و واشنگتن با تمرکز بر امنیت دریانوردی در دریای سرخ و مقابله با تهدیدات حوثی‌ها پیگیری می‌شود.
تلاش ریاض و ابوظبی برای ترمیم مناسبات
عربستان سعودی و امارات متحده عربی در واکنش به تحولات ژئوپلیتیک و بازآرایی معادلات امنیتی، تلاش‌ها برای کاهش تنش و ترمیم روابط دوجانبه را شتاب بخشیده‌اند. در همین چارچوب، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در ریاض با شیخ منصور بن زاید آل نهیان، معاون رئیس امارات متحده عربی، دیدار و گفتگو کرد. دلیل اصلی این همگرایی مجدد میان دو قدرت خلیج فارس، ازسرگیری حملات حوثی‌های همسو با ایران ارزیابی می‌شود که دغدغه‌ها و نگرانی‌های امنیتی مشترکی را برای هر دو کشور ایجاد کرده است.
در نتیجه پیشروی حوثی‌ها به سمت آبراه حیاتی تنگه باب‌المندب، ضرورت هماهنگی و همگرایی میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی بیش از هر زمان دیگری فوریت یافته است. تهدید قریب‌الوقوع انسداد یک گذرگاه راهبردی دیگر، عملاً اختلافات درونی میان دولت‌های عربی را به حاشیه رانده است. در چنین فضایی، ناظران منطقه‌ای این پرسش کلیدی را مطرح می‌کنند که آیا نزدیکی شکل‌گرفته ناشی از اضطرار ژئوپلیتیک کنونی، می‌تواند به یک همکاری نظامی-سیاسی تمام‌عیار تبدیل شود یا خیر. به‌ویژه آنکه تحرکات اسرائیل نیز در پس‌زمینه این معادلات آشکار است.
در همین راستا، در تاریخ ۲۷ سپتامبر، بنیامین نتانیاهو به ابوظبی سفر و با شیخ محمد بن زاید آل نهیان، رئیس امارات متحده عربی، دیدار و گفتگو کرد. خبرگزاری رویترز این دیدار دوجانبه را فاش ساخت که متعاقباً یک روز بعد از سوی رسانه‌های رسمی امارات نیز مورد تأیید قرار گرفت.
هم‌زمان، برخی گزارش‌های رسانه‌ای از برگزاری نشستی با حضور نمایندگان چندین کشور عربی و ایالات متحده خبر دادند که طبق ادعاها، نمایندگانی از عربستان سعودی، مصر، مراکش، کویت، بحرین، لیبی و عمان در آن حضور داشته‌اند. با این حال، این کشورها به‌طور رسمی و علنی مشارکت در این نشست چندجانبه را تأیید نکرده‌اند.
تبدیل تأسیسات نمک‌زدایی آب به اهداف راهبردی
در این میان، تنش نظامی اخیر با ایران، آسیب‌پذیری ساختاری کشورهای خلیج فارس در حوزه امنیت آب را آشکار ساخته است. وابستگی شدید این منطقه به تأسیسات نمک‌زدایی، آب‌شیرین‌کن‌ها، واردات گسترده مواد غذایی و تراکم زیرساخت‌های حیاتی در نوار ساحلی موجب شده تا هرگونه آسیب یا اختلال عمده، پیامدهای فاجعه‌بار اقتصادی و چالش‌های جبران‌ناپذیر برای امنیت ملی در پی داشته باشد.
با توجه به کمبود شدید منابع آب شیرین طبیعی و اتکای حداکثری چندین کشور حوزه خلیج فارس به نمک‌زدایی از آب دریا جهت تأمین آب شرب، هم‌پوشانی تهدیدهای جنگ، تغییرات اقلیمی و نیازهای توسعه اقتصادی، زیرساخت‌های آبی را به یک دارایی راهبردی و کانون ریسک‌های ژئوپلیتیک در معادلات منطقه تبدیل کرده است.
