بحران اقتصادی روسیه اکنون در حال فراتر رفتن از مرزهای این کشور است و میتواند بر یکی از مهمترین پروژههای انرژی آسیای مرکزی تأثیر بگذارد. شرکت روسی روساتم (Rosatom) که توافقهایی برای ساخت نیروگاههای هستهای در قزاقستان و ازبکستان دارد، در شرایطی دشوار قرار گرفته و کاهش شدید سرمایهگذاریهای این شرکت، نگرانیها درباره آینده برنامههای هستهای دو کشور را افزایش داده است.
روسیه طی سالهای اخیر تحت فشار هزینههای جنگ اوکراین، تحریمهای بینالمللی و محدودیتهای اقتصادی قرار گرفته است. اکنون این فشارها به شرکتهای بزرگ دولتی نیز منتقل شده و روساتم بهعنوان یکی از مهمترین بازیگران صنعت هستهای جهان، مجبور به بازنگری در برنامههای سرمایهگذاری خود شده است.
- روساتم برنامه سرمایهگذاری خود را در سال جاری تقریباً ۵۰ درصد کاهش میدهد.
- هزینههای عملیاتی این شرکت نیز قرار است طی ۱۸ ماه آینده حدود ۱۰ درصد کاهش پیدا کند.
- پروژه ساخت نخستین نیروگاه هستهای قزاقستان با احتمال تأخیر بیشتری روبهرو شده است.
- آینده پروژههای هستهای ازبکستان نیز با ابهام مالی مواجه است.
- قزاقستان و ازبکستان به دنبال همکاری با چین و آمریکا بهعنوان گزینههای جایگزین روسیه هستند.
روساتم در مسیر کاهش هزینهها
الکسی لیخاچف، مدیر روساتم، اعلام کرده است که این شرکت در سال جاری میلادی برنامه سرمایهگذاری خود را تقریباً ۵۰ درصد کاهش خواهد داد.
او همچنین گفته است روساتم قصد دارد طی ۱۸ ماه آینده هزینههای عملیاتی خود را حدود ۱۰ درصد کاهش دهد و تعدادی از پروژهها را متوقف یا زمان اجرای آنها را به تعویق بیندازد.
به گفته مدیر روساتم، تصمیمگیری درباره پروژهها بر اساس میزان بهرهوری و بازده اقتصادی آنها تا سال ۲۰۳۰ انجام خواهد شد؛ به این معنا که پروژههایی که بازده مالی پایینتری دارند، احتمالاً با تأخیر مواجه خواهند شد یا از برنامه شرکت کنار گذاشته میشوند.
اگرچه روساتم مشخص نکرده است کدام پروژهها تحت تأثیر این کاهش هزینه قرار گرفتهاند، اما این تصمیم نگرانیهای جدی را درباره پروژههای هستهای آسیای مرکزی ایجاد کرده است.
پروژه هستهای قزاقستان در معرض خطر تأخیر
قزاقستان در سال ۲۰۲۵ قرارداد ساخت نخستین نیروگاه هستهای خود را به روساتم واگذار کرد. این نیروگاه قرار است در نزدیکی دریاچه بالخاش ساخته شود و یکی از مهمترین پروژههای انرژی این کشور در دهههای آینده محسوب میشود.
با این حال، از زمان امضای قرارداد، پروژه با تأخیرها و اختلافات مختلفی مواجه شده است. برخی ناظران پیشتر نیز احتمال میدادند مشکلات مالی روساتم یکی از دلایل این تأخیرها باشد.
اکنون با اعلام کاهش ۵۰ درصدی سرمایهگذاریهای روساتم، تردیدها درباره امکان تکمیل نیروگاه در موعد اولیه، یعنی اواسط دهه ۲۰۳۰، افزایش یافته است.
برای قزاقستان، این موضوع تنها یک پروژه صنعتی نیست. این کشور در تلاش است برای کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی و پاسخ به افزایش تقاضای برق، انرژی هستهای را وارد سبد انرژی خود کند. هرگونه تأخیر در پروژه روساتم میتواند برنامه بلندمدت گذار انرژی این کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
ازبکستان نیز به دنبال گزینههای جایگزین است
روابط هستهای روسیه و ازبکستان نیز در وضعیت مشابهی قرار گرفته است.
روساتم پیشتر توافقی اولیه برای ساخت نیروگاههای هستهای کوچکمقیاس در ازبکستان داشت. در اوایل سال ۲۰۲۶، مقامهای روساتم برای کاهش نگرانیهای تاشکند درباره تأمین مالی، پیشنهاد توسعه این پروژه و ایجاد یک خوشه هستهای را مطرح کردند.
با این حال، کاهش شدید برنامه سرمایهگذاری روساتم میتواند تردیدهای جدیدی درباره توانایی این شرکت برای تأمین مالی و اجرای پروژههای هستهای ازبکستان ایجاد کند.
در شرایطی که ساخت نیروگاه هستهای به سرمایهگذاریهای بسیار سنگین، فناوری پیشرفته و تعهدات بلندمدت نیاز دارد، مشکلات مالی پیمانکار اصلی میتواند یکی از مهمترین ریسکهای پروژههای هستهای باشد.
چین و آمریکا؛ رقبای جدید روسیه
قزاقستان و ازبکستان اکنون گزینههای دیگری نیز در اختیار دارند.
قزاقستان پیشتر با یک شرکت چینی برای ساخت دو نیروگاه هستهای به توافق رسیده است. علاوه بر این، هر دو کشور به همکاری با آمریکا برای توسعه راکتورهای مدولار کوچک (SMR) علاقه نشان دادهاند.
این موضوع میتواند معادلات ژئوپلیتیکی انرژی هستهای در آسیای مرکزی را تغییر دهد.
تا امروز روسیه یکی از مهمترین تأمینکنندگان فناوری هستهای در منطقه بوده است، اما مشکلات مالی روساتم میتواند فرصت تازهای برای چین و آمریکا ایجاد کند تا حضور خود را در بازار انرژی هستهای آسیای مرکزی گسترش دهند.
در چنین شرایطی، رقابت بر سر ساخت نیروگاههای هستهای تنها یک رقابت اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از رقابت بزرگتر قدرتهای جهانی برای افزایش نفوذ سیاسی، فناوری و انرژی در آسیای مرکزی محسوب میشود.
بحران روساتم، بخشی از یک مشکل بزرگتر است
مشکلات مالی روساتم را نمیتوان جدا از شرایط اقتصادی روسیه بررسی کرد.
جنگ اوکراین فشار زیادی بر منابع مالی دولت روسیه وارد کرده و تحریمهای بینالمللی نیز فعالیت بسیاری از شرکتهای روسی را دشوارتر کرده است.
روساتم که در گذشته یکی از منابع مهم درآمد دولت روسیه محسوب میشد، اکنون مجبور شده است اولویتهای سرمایهگذاری خود را تغییر دهد.
این مشکل تنها به صنعت هستهای محدود نیست. شرکت انرژی گازپروم نیز طی ماههای اخیر با افت شدید ارزش سهام و کاهش ارزش بازار مواجه شده و ارزش بازار آن به حدود ۲۵ میلیارد دلار رسیده است.
“
«کاهش ۵۰ درصدی برنامه سرمایهگذاری روساتم را باید فراتر از یک تصمیم حسابداری یا کاهش هزینه تلقی کرد؛ این اتفاق میتواند معادلات ژئوپلیتیکی انرژی هستهای در آسیای مرکزی را تغییر دهد. قزاقستان و ازبکستان برای توسعه نیروگاههای هستهای خود به سرمایهگذاری بلندمدت، فناوری و تأمین مالی پایدار نیاز دارند و مشکلات مالی روسیه میتواند اعتماد به مسکو را بهعنوان شریک اصلی انرژی هستهای کاهش دهد. در این شرایط، چین با توان مالی و ظرفیت صنعتی خود و آمریکا با فناوری راکتورهای مدولار کوچک، میتوانند جایگاه قدرتمندتری در بازار هستهای منطقه به دست آورند. بنابراین، آینده انرژی هستهای آسیای مرکزی ممکن است نه تنها به یک مسئله اقتصادی، بلکه به یکی از مهمترین میدانهای رقابت ژئوپلیتیکی میان روسیه، چین و غرب تبدیل شود.»
بابک شیری
