- توافق جدید عراق و ترکیه برای بازگشایی خط لوله نفتی منتهی به بندر جیحان، در شرایطی انجام شده که بازار جهانی نفت طی هفتههای اخیر بهشدت تحت تأثیر نگرانیها درباره امنیت و تداوم فعالیت تنگه هرمز قرار گرفته است.
- اهمیت این توافق در این است که یک مسیر فیزیکی و مستقل برای صادرات نفت منطقه ایجاد میکند که اساساً نیازی به عبور از تنگه هرمز ندارد.
- بر اساس این توافق یکساله، انتقال نفت از مسیر خط لوله به جیحان با ظرفیت ۷۵۰ هزار بشکه در روز از سر گرفته میشود. عراق نیز تعرفه ترانزیت این مسیر را ۱.۶۲ دلار به ازای هر بشکه تعیین کرده و مذاکرات برای دستیابی به یک توافق بلندمدتتر همچنان ادامه دارد.
در حالی که بازارها طی شش هفته گذشته بهشدت بر این موضوع متمرکز بودهاند که آیا نفت خام میتواند از طریق تنگه هرمز بهصورت فیزیکی از خلیج فارس خارج شود یا نه، ترکیه و عراق در سکوت توافقی یکساله برای بازگشایی خط لولهای امضا کردند که پاسخ متفاوتی به یک پرسش مهم میدهد: چه میزان نفت میتواند بدون نزدیک شدن به تنگه هرمز از منطقه خارج شود؟
این توافق ظرفیت انتقال روزانه ۷۵۰ هزار بشکه نفت از طریق خط لوله به جیحان، در سواحل مدیترانهای ترکیه، را احیا میکند. شرکت دولتی بازاریابی نفت عراق نیز تعرفه ترانزیت این مسیر را ۱.۶۲ دلار به ازای هر بشکه اعلام کرده است. همچنین گزارشها حاکی از آن است که تلاشها برای دستیابی به توافقی بلندمدتتر پس از پایان دوره اولیه یکساله ادامه دارد.
این توافق در واقع یک مسیر فیزیکی و واقعی جایگزین برای صادرات نفت ایجاد میکند؛ آن هم درست در زمانی که بازار نفت بارها تحت تأثیر اخبار و گمانهزنیها درباره باز یا بسته ماندن تنگه هرمز دچار نوسان شده است.
اهمیت این مسیر زمانی بیشتر مشخص میشود که تفاوت ساختاری آن با سایر روایتهای مربوط به عرضه نفت در جریان این درگیری را در نظر بگیریم. نفت خامی که از تنگه هرمز عبور میکند، باید از محدودهای عبور کند که در دسترس تقریباً تمامی بازیگران درگیر در این جنگ قرار دارد؛ از نیروهای ایرانی و موشکهای حوثیها گرفته تا حضور نیروی دریایی آمریکا که نفتکشها را در آبهای مورد مناقشه اسکورت میکند.
اما نفت خامی که از مسیر شمالی عراق به سمت جیحان منتقل میشود، اصلاً وارد خلیج فارس نمیشود. این خط لوله سالها پیش از آغاز درگیری کنونی نیز بهعنوان جایگزینی حاشیهای و اغلب مختلشده برای صادرات دریایی مورد استفاده قرار میگرفت؛ مسیری که البته خود نیز سابقهای طولانی از حملات و اختلافات میان بغداد و دولت اقلیم کردستان درباره کنترل نفت عبوری از آن دارد.
✔️ بیشتر بخوانید: نقره دوباره اوج گرفت؛ توافق آمریکا و ایران چه اثری بر قیمت دارد؟
با این حال، توافق یکساله برای بازگشایی این مسیر در شرایط کنونی، همراه با تعیین تعرفه مشخص، نشان میدهد که عراق و ترکیه هر دو به این نتیجه رسیدهاند که ظرفیت خط لولهای که از تحولات خلیج فارس مصون است، در شرایطی که مسیر دریایی همچنان غیرقابل پیشبینی باقی مانده، ارزش اولویت دادن دارد.
نقش ترکیه فراتر از یک کشور ترانزیتی
نقش ترکیه در این معادله نیز شایسته توجه بیشتری است و نمیتوان آن را صرفاً یک «کشور ترانزیتی» دانست. آنکارا در طول این درگیری در موقعیتی قرار گرفته که به تقریباً تمامی بازیگران اصلی مرتبط است: عضو ناتو، قدرتی نزدیک به منطقه خلیج فارس و اکنون اپراتور یکی از مهمترین مسیرهای صادرات نفت خام که از نظر ساختاری نمیتواند تحت تأثیر تحولات تنگه هرمز قرار گیرد.
این موقعیت برای ترکیه اهرمهای واقعی ایجاد میکند؛ از جمله درآمد حاصل از تعرفه ترانزیت که این کشور به ازای هر بشکه نفت دریافت میکند، فارغ از اینکه قیمت جهانی نفت چه مسیری را طی کند. علاوه بر این، نقش ژئوپلیتیکی ترکیه هرچه مسیر دریایی برای مدت طولانیتری نامطمئن باقی بماند، برای تولیدکنندگان و خریداران نفت ارزش بیشتری پیدا خواهد کرد.
همچنین باید توجه داشت که ترکیه در بخش دیپلماتیک این درگیری نیز فعال بوده است. آنکارا به همراه ۱۳ کشور دیگر، در بیانیهای مشترک از طرح تشکیل یک ائتلاف چندملیتی برای دفاع دریایی حمایت کرده است؛ اقدامی که نشان میدهد ترکیه تلاش دارد هم در حوزه زیرساختهای فیزیکی و هم در معماری امنیتی، نقشی در نحوه مدیریت این درگیری در آینده داشته باشد.
اقتصاد ترکیه؛ تصویری دوگانه
داستان خط لوله جیحان در شرایطی رخ میدهد که اقتصاد داخلی ترکیه تصویری کاملاً دوگانه ارائه میکند؛ موضوعی که باید پیش از تفسیر این توافق بهعنوان یک پیروزی بدون ابهام برای ترکیه مورد توجه قرار گیرد.
نرخ بیکاری در ماه ژوئن به ۷.۶ درصد کاهش یافت که پایینترین سطح ثبتشده از زمان آغاز این سری آماری در سال ۲۰۰۵ محسوب میشود. همچنین شاخص اطمینان اقتصادی به بالاترین سطح خود از فوریه تاکنون رسید.
اما در سوی دیگر ماجرا، بخش تولید ترکیه اکنون برای ۲۸ ماه متوالی در وضعیت انقباضی قرار دارد. گزارش شاخص مدیران خرید (PMI) ماه ژوئیه نیز بهطور مشخص کاهش تقاضای بینالمللی را به جنگ در خاورمیانه نسبت داده است؛ همان درگیری که ترکیه از سوی دیگر تلاش دارد از پیامدهای آن در بخش انرژی سود ببرد.
✔️ بیشتر بخوانید: تحلیلگران حوزه کشتیرانی نسبت به بازگشت تردد کشتیها در تنگه هرمز تردید دارند
فروش خودرو در ماه ژوئیه نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۵ درصد کاهش یافت. کسری تجاری ترکیه نیز در این ماه به ۷.۳۷ میلیارد دلار افزایش پیدا کرد و کسری تجمعی هفتماهه را به ۶۰.۵۱ میلیارد دلار رساند؛ چرا که رشد واردات همچنان با فاصله قابلتوجهی از رشد صادرات پیشی میگیرد.
در نتیجه، بازار کار و بخش تولید ترکیه در حال روایت دو داستان کاملاً متفاوت هستند: از یک سو، آمار اشتغال در سطحی قدرتمند قرار دارد و از سوی دیگر، پایه صنعتی کشور برای بیش از دو سال متوالی در حال کوچک شدن است.
ترکیه؛ هم برنده و هم بازنده جنگ
جمعبندی واقعبینانه این است که ترکیه همزمان یکی از منتفعشوندگان و یکی از آسیبدیدگان همین درگیری است.
این کشور از یک سو از درآمدهای حاصل از تعرفه ترانزیت و موقعیت راهبردی خود در زیرساختهای انرژی سود میبرد و از سوی دیگر، تولیدکنندگان آن با کاهش تقاضای صادراتی از سوی شرکای تجاری مواجه هستند؛ شرکایی که خود تحت تأثیر همین جنگ قرار گرفتهاند.
کاهش نرخ تورم به ۳۱.۷۵ درصد در ماه ژوئیه، که پایینترین سطح چهار ماه اخیر محسوب میشود، فضای بیشتری برای بانک مرکزی ایجاد میکند تا بدون تشدید مجدد فشارهای قیمتی که سالها اقتصاد ترکیه را تحت تأثیر قرار دادهاند، از رشد اقتصادی حمایت کند.
با این حال، این موضوع تضاد موجود میان دو واقعیت را حل نمیکند: ترکیه از هر بشکه نفتی که از مسیر جیحان عبور میکند درآمد واقعی کسب میکند، اما بخش صنعتی این کشور همچنان به روند انقباضی خود ادامه میدهد.
برای کسانی که بهطور ویژه جریانهای نفتی منطقه را دنبال میکنند، اکنون تنها تردد نفتکشها از تنگه هرمز اهمیت ندارد. موضوع مهمتر این است که آیا ظرفیت تازه احیاشده جیحان واقعاً در مقیاس گسترده مورد استفاده قرار خواهد گرفت یا اینکه این مسیر صرفاً به یک راهکار احتیاطی یکساله تبدیل میشود که تولیدکنندگان آن را بهعنوان گزینهای ذخیره نگه میدارند، بدون اینکه بهطور معناداری مسیر واقعی انتقال نفت خود را تغییر دهند.
✔️ بیشتر بخوانید: سود جنگ ایران و آمریکا به جیب چه کسی رفت؟ / پاسخ با جهش ۴۴ درصدی سود آرامکو!
