نکات کلیدی
- Zcash در ماههای اخیر جهش چشمگیری داشته و قیمت ZEC از اکتبر تا امروز تقریباً ده برابر شده است. این رشد همزمان با بازگشت توجه به حریم خصوصی در تراکنشهای آنچین رخ داده است.
- موجودی محافظتشده (Shielded Supply) به ۴.۹ میلیون ZEC رسیده که حدود ۳۰٪ از کل عرضه است. بیشتر این افزایش از رشد تراکنشهای نیمهمحافظتشده ناشی میشود، نه تراکنشهای کاملاً خصوصی.
- پیشرفتهای اخیر در اثباتهای بدون افشا (Zero-Knowledge Proofs)، معرفی کیفپولهای مجهز به آدرس یکپارچه مثل Zashi، و ابزارهای میانزنجیرهای مانند NEAR Intents، موانع استفاده از حریم خصوصی آنچین را به شکل محسوسی کاهش دادهاند.
مقدمه
بلاکچینهای عمومی مانند بیتکوین شیوهای کاملاً جدید برای انتقال ارزش بدون تکیه بر واسطهها معرفی کردند؛ شبکههایی با دفترکل شفاف که تمام فعالیتها برای همگان قابل مشاهده است. با وجود ناشناسنما بودن آدرسها، تراکنشها همچنان قابل ردیابیاند و در بسیاری موارد میتوان آنها را به افراد یا سازمانهای واقعی نسبت داد.همین شفافیت میتواند نشان دهد کاربران پول را چگونه خرج میکنند، با چه افرادی تراکنش دارند و چه الگوهایی در رفتوآمد داراییهایشان وجود دارد؛ اطلاعاتی که افشای آنها میتواند نوع فعالیتهای قابل انجام روی بلاکچین را محدود کند.
Zcash در سال ۲۰۱۶ با این هدف ایجاد شد که گزینهای مبتنی بر حریم خصوصی ارائه کند. این شبکه که روی کدپایهی بیتکوین ساخته شده و ساختار اقتصادی آن را حفظ کرده، حریم خصوصی اختیاری را با کمک اثباتهای بدون افشا ممکن میسازد؛ روشی که اجازه میدهد جزئیات تراکنش رمزنگاری و پنهان بماند، در حالی که شبکه همچنان قادر به تأیید صحت تراکنش است. هدف این بود که مالکیت و انتقال خصوصی دارایی روی یک بلاکچین عمومی امکانپذیر شود، بدون آنکه مدل اعتماد شبکه آسیب ببیند.
اکنون و پس از نزدیک به یک دهه، این چشمانداز دوباره جان گرفته است. در حالی که بازار کلی عقبنشینی کرده، کوینهای حریم خصوصی بهویژه Zcash برخلاف جریان حرکت میکنند و قیمت ZEC از اکتبر تاکنون بیش از ۹۰۰ درصد افزایش داشته است. این رشد دوباره نگاهها را به سمت اهمیت حریم خصوصی در بلاکچین جلب کرده؛ اما پرسش اصلی این است: آیا این فقط یک موج سفتهبازی دیگر است یا نشانهای از پذیرش واقعی و روبهرشد؟
در این شماره از State of the Network به بازگشت Zcash و احیای حریم خصوصی آنچین میپردازیم؛ از مرور ریشههای پیدایش این شبکه گرفته تا بررسی رشد فعالیتهای محافظتشده و تحلیل عواملی که پشت رالی اخیر آن قرار دارد.
پیدایش Zcash و اجزای اصلی آن
Zcash نتیجه مجموعهای از پژوهشهای دانشگاهی درباره حریم خصوصی در بلاکچین است که از سال ۲۰۱۳ در دانشگاه جانز هاپکینز آغاز شد. نخستین دستاوردهای این تحقیقات پروتکلهایی مانند Zerocoin و Zerocash بود؛ طرحهایی که برای اولین بار از اثباتهای بدون افشا برای افزایش سطح حریم خصوصی در بلاکچینهای عمومی استفاده کردند.
بر پایه همین تحقیقات، شرکت Electric Coin Company در سال ۲۰۱۶ Zcash را بهعنوان یک فورک از بیتکوین راهاندازی کرد. این شبکه ساختار اقتصادی و مکانیزم اجماع اثباتکار بیتکوین را حفظ کرد، اما قابلیتی تازه افزود: امکان انتخاب تراکنش محافظتشده که با کمک zk-SNARKs که نوعی اثبات بدون افشا است، امکان تأیید تراکنش را فراهم میکند. بدون آنکه اطلاعات درونی آن مانند فرستنده، گیرنده یا مبلغ آشکار شود.
اقتصاد توکن و طراحی پولی
Zcash مانند بیتکوین از یک برنامه صدور ثابت پیروی میکند که کمیابی بلندمدت را با انتشار قابل پیشبینی پاداش بلاکها ترکیب میکند. سقف عرضه برابر با ۲۱ میلیون ZEC است و سکههای جدید تقریباً هر ۷۵ ثانیه منتشر میشوند؛ ساختاری مشابه اثباتکار بیتکوین اما با فاصله بلوکی کوتاهتر. Zcash همچنین چرخه چهارساله هاوینگ بیتکوین را به ارث برده که طی آن پاداش بلاک بهمرور کاهش مییابد.
در آخرین هاوینگ در نوامبر ۲۰۲۴، پاداش هر بلاک به ۱.۵۶۲۵ ZEC رسید و نرخ تورم سالانه شبکه را به حدود ۴ درصد کاهش داد.
Zcash تاکنون چندین ارتقای شبکه را پشت سر گذاشته است و جدیدترین آنها NU6 در نوامبر ۲۰۲۴ اجرا شد. این ارتقا ساختار تأمین مالی توسعه را که از یارانه بلاک تأمین میشود تغییر داد. بر اساس مدل جدید، ۸۰٪ پاداش بلاک به ماینرها اختصاص مییابد، ۸٪ به Zcash Community Grants (ZCG) برای حمایت از تیمهای فعال در اکوسیستم داده میشود و ۱۲٪ نیز به یک صندوق درونپروتکلی (Lockbox) منتقل میشود؛ صندوقی که منابع آن بهصورت «تأمین مالی با تأخیر» و تحت حاکمیت دارندگان توکن مدیریت میشود.
براساس اعلام Electric Coin Company، ارتقاهای بعدی نیز شامل چندین پیشنهاد بهبود خواهد بود؛ از جمله ZIP-234 که هدف آن هموارتر کردن برنامه انتشار ZEC و کمک به پایداری بلندمدت شبکه است.
پذیرش عرضه و تراکنشهای محافظتشده در Zcash
یکی از قابلیتهای اصلی Zcash وجود دو نوع آدرس است: آدرسهای شفاف (t-addresses) و آدرسهای محافظتشده (z-addresses). آدرسهای شفاف مانند بیتکوین کار میکنند؛ یعنی فرستنده، گیرنده و مبلغ تراکنش برای عموم قابل مشاهده است. در مقابل، آدرسهای محافظتشده با کمک اثباتهای بدون افشا این امکان را میدهند که تراکنش و کارمزد همچنان روی دفترکل ثبت شود اما جزئیاتی مانند طرفین و مقدار انتقال پنهان بماند.
مدل حریم خصوصی اختیاری در Zcash به کاربران اجازه میدهد بین تراکنش کاملاً شفاف و کاملاً محافظتشده انتخاب کنند. این ویژگی امکان حریم خصوصی انتخابی را فراهم میکند، بدون آنکه لازم باشد تمام فعالیتها بهطور پیشفرض خصوصی باشند.
با این مقدمات میتوان روند پذیرش تراکنشهای محافظتشده را به صورت آنچین بررسی کرد. دادههای اخیر نشان میدهد استفاده خصوصی از Zcash بهطور قابلتوجهی گسترش یافته است. مقدار ZEC نگهداریشده در آدرسهای محافظتشده اکنون به ۴.۹ میلیون واحد رسیده که حدود ۳۰ درصد از عرضه در گردش را تشکیل میدهد؛ در حالی که این رقم در ابتدای سال ۲۰۲۵ تنها ۱۱ درصد بود.
این تغییر نشان میدهد بخش قابلتوجهی از دارندگان ZEC ترجیح میدهند لایه حریم خصوصی را فعال کنند و صرفاً از آدرسهای شفاف استفاده نکنند. بزرگتر شدن استخر محافظتشده، اندازه «مجموعه ناشناسی» را افزایش میدهد؛ یعنی هر تراکنش محافظتشده ردیابی سختتری خواهد داشت، چون بخش بیشتری از موجودی شبکه بهصورت خصوصی نگهداری میشود.
بخش عمده این رشد از استخر Orchard نشئت میگیرد؛ استخر محافظتشده جدیدتری که در سال ۲۰۲۲ معرفی شد. این استخر بهدلیل استفاده از اثباتهای سبکتر و سریعتر، برای استفاده روزمره مناسبتر است. علاوهبر این، ابزارهایی مانند کیفپول Zashi (منتشرشده در ۲۰۲۴) با ارائه آدرسهای یکپارچه و انتقال مستقیم محافظتشده بسیاری از موانع کاربری گذشته را برطرف کردند.
همچنین یکپارچهسازی Zcash با NEAR Intents امکان سواپ مستقیم ZEC محافظتشده با سایر داراییها را بهصورت آنچین فراهم کرده است؛ قابلیتی که موانع ورود به اکوسیستم Zcash را کاهش میدهد و مسیرهای بیشتری برای استفاده فراهم میکند.
تعداد کل تراکنشهای ZEC در هفتههای اخیر نیز بیش از ۱۰ برابر افزایش یافته است. تراکنشهای محافظتشده، شامل محافظت، رفع محافظت و تراکنشهای ترکیبی، به شدت رشد کردهاند، در حالی که انتقالهای کاملاً محافظتشده همچنان سهم کمی از کل تراکنشها دارند. این موضوع نشان میدهد که رشد اخیر عمدتاً ناشی از انتقال ارزش به داخل یا خارج از استخر محافظتشده است، نه نگهداشتن کامل داراییها در آن. در کنار افزایش موجودی محافظتشده، این روند حاکی از آن است که تعداد بیشتری از کاربران به لایه حریم خصوصی Zcash روی میآورند، حتی اگر تراکنشهای کاملاً خصوصی را از ابتدا تا انتها انتخاب نکنند.
جمعبندی
- رالی اخیر Zcash کمتر شبیه یک افزایش سفتهبازانه و بیشتر شبیه بازاردهی دوباره به اصول بنیادی شبکه است که پیش از این در پسزمینه در حال تغییر بودند. موجودی محافظتشده پیش از رالی قیمت شروع به افزایش کرده بود و این رشد توسط اثباتهای سریعتر، تجربه کاربری بهتر کیفپولها و دسترسی آسانتر میانزنجیرهای پشتیبانی شد. با این حال، افزایش تراکنشهای محافظت و رفع محافظت، اخیراً اتفاق افتاده است و نشان میدهد که شتاب قیمت و بازگشت توجه به حریم خصوصی، کاربران بیشتری را به لایه محافظتشده جذب کرده است.
- ابزارهایی مانند کیفپول Zashi با آدرسهای یکپارچه و انتقال محافظتشده بدون مشکل، و سازوکارهایی مثل NEAR Intents که امکان سواپ میانزنجیرهای مستقیم به ZEC محافظتشده را فراهم میکنند، موانع ورود را به شکل قابلتوجهی کاهش دادهاند. همزمان، بازگشت گسترده به فناوریهای بدون افشا از رولآپها گرفته تا ابتکارات مقیاسپذیری مثل Tachyonتوجه جدیدی به مدل حریم خصوصی دیرینه Zcash جلب کرده است.
- بهطور کلی، اصول بنیادی و قیمت به تقویت یکدیگر کمک میکنند. رشد مبتنی بر زیرساختها زمینه را آماده کرده و شتاب مومنتوم بازار، استفاده را سرعت بخشیده است. افزایش تراکنشهای نیمهمحافظتشده نشاندهنده افزایش تقاضا برای حریم خصوصی انتخابی و اختیاری است. ادامه این روند به عمق بیشتر فعالیتهای محافظتشده و بهبود مستمر ابزارها و یکپارچهسازیها بستگی دارد، تا هزینهها کاهش یافته و سهولت استفاده از حریم خصوصی آنچین افزایش یابد.
