دونالد ترامپ میگوید تنگه هرمز باز است و نفت همچنان از این آبراه حیاتی عبور میکند، اما دادههای شرکتهای ردیابی کشتیرانی تصویری بسیار محتاطانهتر ارائه میدهند. در شرایطی که جنگ ایران و آمریکا وارد مرحلهای حساس شده، اختلاف میان ارقام اعلامشده از سوی دولت آمریکا و دادههای تجاری درباره حجم واقعی عبور نفتکشها به یکی از مهمترین بحثهای بازار انرژی تبدیل شده است.
- جریان نفت از تنگه هرمز متوقف نشده، اما هنوز به سطح پیش از جنگ نرسیده است.
- میانگین ۶۰روزه عبور نفت در دادههای تانکرترکرز حدود ۷.۸۵ میلیون بشکه در روز بوده است.
- دولت آمریکا از میانگینهایی بالاتر از ۹ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز سخن میگوید.
- مسیرهای جایگزین و خطوط لوله بخشی از کاهش صادرات از مسیر تنگه را جبران میکنند.
دولت آمریکا تلاش دارد نشان دهد جریان صادرات نفت از خلیج فارس متوقف نشده و عرضه جهانی همچنان ادامه دارد. در مقابل، شرکتهای تخصصی ردیابی کشتیها میگویند اگرچه تردد در تنگه هرمز صفر نیست، اما هنوز فاصله قابلتوجهی با شرایط پیش از جنگ دارد. همین اختلاف در برآوردها باعث شده پاسخ به یک سؤال ساده دشوار باشد: واقعاً روزانه چند میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور میکند؟
اختلاف بزرگ بر سر میزان عبور نفت
پیش از جنگ، به طور متوسط حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز از مسیر تنگه هرمز عبور میکرد. اهمیت این رقم از آنجا ناشی میشود که هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است و اختلال در آن میتواند مستقیماً بازار نفت، قیمت سوخت و هزینه حملونقل را تحت تأثیر قرار دهد.
اما پس از آغاز درگیریها، آمارهای منتشرشده از سوی دولت آمریکا با دادههای شرکتهای تجاری ردیابی کشتیها فاصله پیدا کرده است.
ترامپ در ۳۱ آگوست گفت به طور میانگین ۳۰ کشتی در هر شب از این گلوگاه عبور میکنند. اگر همه این کشتیها نفتکش باشند، چنین رقمی میتواند معادل بیش از ۶۰ میلیون بشکه نفت باشد؛ زیرا نفتکشهای بسیار بزرگ که معمولاً در این مسیر تردد میکنند، توان حمل بیش از ۲ میلیون بشکه نفت را دارند اما همان روز، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، رقم بسیار پایینتری را اعلام کرد و گفت بیش از ۱۷ میلیون بشکه نفت در یک دوره ۲۴ ساعته از تنگه عبور کرده است.
سه روز بعد نیز جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، اعلام کرد حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت تنها در یک روز از تنگه هرمز خارج شده است. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، نیز هفته گذشته گفت میانگین فعلی عبور نفت از مسیرهای دریایی جنوبی تنگه بیش از ۹ میلیون بشکه در روز است. این ارقام نشان میدهد حتی در داخل دولت آمریکا نیز روایت واحدی درباره حجم واقعی عبور نفت وجود ندارد.
دادههای ردیابی چه میگویند؟
شرکتهای تخصصی کشتیرانی نیز تأکید دارند که عبور نفت از هرمز ادامه دارد، اما حجم آن به طور پایدار به سطح پیش از جنگ نرسیده است.
برت اریکسون از شرکت اوبسیدین ریسک ادوایزرز معتقد است ممکن است در برخی روزها حجم عبوری از ۱۱ یا ۱۲ میلیون بشکه فراتر برود، اما روز بعد این رقم میتواند به ۴ یا حتی ۳ میلیون بشکه سقوط کند.
به گفته او، برای ارزیابی وضعیت بازار نباید روی یک روز خاص تمرکز کرد و باید میانگینهای متحرک را در نظر گرفت. بر اساس برآورد او، میانگین یک ماهه برای مدتی حدود ۶.۵ تا ۷ میلیون بشکه در روز بوده و اکنون به سمت ۸ میلیون بشکه حرکت میکند.
دادههای منتشرشده توسط تانکرترکرز نیز همین تصویر را تقویت میکند. این شرکت در گزارش روز شنبه، میانگین ۶۰روزه عبور نفت را حدود ۷.۸۵ میلیون بشکه در روز اعلام کرد. شرکت ویندوارد نیز گزارش داد که در ۱۰ سپتامبر تنها سه کشتی خروجی از مسیر جنوبی تنگه و در امتداد ساحل عمان عبور کردهاند. این ارقام با ادعای عبور روزانه ۱۵ تا ۱۸ میلیون بشکه تفاوت محسوسی دارند، هرچند شرکتهای ردیابی نیز اذعان دارند که مشاهده کامل تردد کشتیها در شرایط جنگی دشوار است.
چرا آمار شرکتهای ردیابی ممکن است ناقص باشد؟
یکی از مشکلات اصلی، خاموش کردن سامانههای شناسایی کشتیها توسط نفتکشهاست. بسیاری از کشتیها برای کاهش احتمال هدف قرار گرفتن، فرستندههای خود را خاموش میکنند.
شرکت کپلر اعلام کرده بود تردد کشتیها به شدت کاهش یافته و در یک مقطع تنها پنج عبور تأییدشده ثبت کرده است؛ رقمی که نسبت به ۱۰ عبور در روز قبل، ۵۰ درصد کاهش داشت. با این حال، کپلر هم تأکید کرده بود که دادهها اولیه هستند و ممکن است پس از دریافت تصاویر ماهوارهای جدید، عبورهای بیشتری شناسایی شوند.
به همین دلیل نمیتوان تمام تفاوت میان آمار دولت آمریکا و دادههای تجاری را صرفاً به اغراق یک طرف یا خطای طرف دیگر نسبت داد. بخشی از مشکل به ماهیت جنگی منطقه بازمیگردد؛ کشتیها مخفیانهتر حرکت میکنند، انتقال نفت میان کشتیها انجام میشود و اطلاعات ماهوارهای نیز همیشه به صورت لحظهای در دسترس نیست.
نفت چگونه از تنگه عبور میکند؟
مسیر انتقال نفت در شرایط فعلی نیز با دوران پیش از جنگ تفاوت دارد. بسیاری از نفتکشهای تجاری حاضر نیستند مستقیماً از مسیر پرخطر تنگه هرمز عبور کنند. در نتیجه، برخی کشورهای تولیدکننده نفت از کشتیهای کوچکتر یا واسطه برای انتقال نفت از بنادر خلیج فارس به سمت دریای عمان استفاده میکنند.
در دریای عمان، نفت به کشتیهایی منتقل میشود که سپس آن را به مقصد نهایی میبرند. این فرآیند میتواند چندین روز زمان بیشتری نیاز داشته باشد و صدها هزار دلار هزینه اضافی به حملونقل نفت تحمیل کند.
نیروهای آمریکایی نیز پیش از ورود این کشتیها به تنگه، با آنها هماهنگ میکنند و اطلاعاتی درباره زمانبندی، روش عبور و اقدامات ایمنی در اختیار صنعت کشتیرانی قرار میدهند. با این حال، مقام نظامی آمریکا تأکید کرده که این اقدامات به معنای اسکورت مستقیم کشتیها نیست.
“
«از نگاه من، مهمترین نکته این گزارش نه اختلاف چند میلیون بشکهای میان آمارها، بلکه تغییر ماهیت ریسک در بازار نفت است. حتی اگر تنگه هرمز کاملاً بسته نباشد، افزایش هزینه حمل، انتقال کشتیبهکشتی، کاهش سرعت عبور و اتکای بیشتر به خطوط لوله جایگزین به این معناست که امنیت عرضه دیگر فقط با شمارش بشکههای عبوری سنجیده نمیشود. بازار در چنین شرایطی به جای یک شوک کلاسیک ناشی از قطع کامل عرضه، با «حق بیمه ژئوپلیتیکی» و هزینه پنهان حفظ جریان نفت مواجه است؛ ریسکی که اگر همزمان هرمز، بابالمندب و مسیرهای زمینی را تحت فشار قرار دهد، میتواند بسیار سریعتر از آنچه ارقام روزانه نشان میدهند، به قیمت نفت منتقل شود.»
بابک شیری
مسیرهای جایگزین هم زیر فشار هستند
بخشی از نفت منطقه نیز از طریق خطوط لوله و بدون عبور از تنگه هرمز صادر میشود. یک مقام دولت آمریکا اعلام کرده میانگین هفتروزه عبور نفت و فرآوردههای نفتی از تنگه کمی بیشتر از ۱۰ میلیون بشکه در روز است و حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه دیگر در روز از طریق خطوط لوله منطقه خارج میشود اما همین مسیرهای جایگزین نیز در برابر حملات آسیبپذیر هستند.
عربستان سعودی روز جمعه خط لوله انتقال نفت خود به دریای سرخ را پس از حمله پهپادی نیروهای مورد حمایت ایران در عراق متوقف کرد. این پایانه ظرفیت انتقال حدود ۷ میلیون بشکه در روز دارد و پیش از حمله، به طور متوسط حدود ۴ میلیون بشکه در روز از آن استفاده میشد.
تصرف بخشهایی از یمن توسط حوثیها در نزدیکی بابالمندب نیز خطر دیگری برای صادرات نفت منطقه ایجاد کرده است. بنابراین مسئله بازار فقط باز یا بسته بودن تنگه هرمز نیست؛ بلکه کل شبکه انتقال انرژی در خلیج فارس و دریای سرخ همزمان تحت فشار قرار گرفته است.
جریان نفت برقرار است، اما عادی نیست
نیروی دریایی آمریکا اعلام کرده از ماه مه تاکنون به بیش از ۱۶۰۰ کشتی کمک کرده که در مجموع بیش از ۸۰۰ میلیون بشکه نفت خام را حمل کردهاند. همچنین مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا تعداد عبورهای تسهیلشده توسط آمریکا در مسیر خروجی تنگه را طی هفت روز گذشته ۸۶ مورد و در ۳۰ روز گذشته ۳۰۳ مورد اعلام کرده است.
بنابراین ادعای «صفر شدن» جریان نفت از هرمز با دادههای موجود سازگار نیست. اما از سوی دیگر، این دادهها نیز نشان نمیدهند که جریان نفت به سطح عادی پیش از جنگ بازگشته است. واقعیت احتمالاً جایی میان این دو روایت قرار دارد: نفت همچنان عبور میکند، اما با حجم کمتر، هزینه بالاتر، مسیرهای پیچیدهتر و ریسک بسیار بیشتر.
جمعبندی
تنگه هرمز در شرایط فعلی از نظر فیزیکی کاملاً بسته نیست، اما بازار نفت نمیتواند صرفاً بر اساس این گزاره نتیجه بگیرد که عرضه انرژی به وضعیت عادی بازگشته است. تفاوت میان میانگینهای اعلامشده از سوی دولت آمریکا، دادههای تانکرترکرز و گزارشهای کپلر و ویندوارد نشان میدهد اندازهگیری جریان واقعی نفت در شرایط جنگی تا چه اندازه دشوار شده است.
اگر میانگین ۶۰روزه حدود ۷.۸۵ میلیون بشکه در روز تانکرترکرز را مبنا قرار دهیم، جریان نفت هنوز فاصله قابلتوجهی با میانگین حدود ۲۰ میلیون بشکهای پیش از جنگ دارد. حتی اگر میانگینهای بالاتر دولت آمریکا را در نظر بگیریم، مسیر صادرات همچنان با ریسکهای جدی در تنگه هرمز، بابالمندب و خطوط لوله جایگزین روبهرو است.
در نهایت، برای بازار نفت تعداد نفتکشهایی که در یک شب عبور میکنند اهمیت کمتری از میانگین پایدار جریان صادرات دارد. آنچه میتواند قیمت نفت را در هفتههای آینده تعیین کند، این است که آیا عبور روزانه نفت میتواند برای مدت طولانی به سطوح نزدیک ۱۰ میلیون بشکه یا بیشتر برسد یا اینکه اختلالهای نظامی دوباره آن را به محدودههای پایینتر بازمیگرداند.
در ترجمه برخی نقاط این گزارش از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.
