بحران نفت در دو تنگه؛ هرمز و باب‌المندب همزمان در آستانه اختلال

بازار جهانی نفت بار دیگر با یکی از جدی‌ترین شوک‌های عرضه در سال‌های اخیر مواجه شده است. تهدیدهای امنیتی در دو نقطه حیاتی تجارت جهانی نفت، یعنی تنگه هرمز و تنگه باب‌المندب، همزمان افزایش یافته و نگرانی‌ها درباره اختلال گسترده در جریان انتقال نفت خاورمیانه را تشدید کرده است.

در شرایطی که تنگه هرمز همچنان با محدودیت‌های شدید در کشتیرانی مواجه است، تهدید حوثی‌های مورد حمایت ایران برای مسدود کردن باب‌المندب، ریسک جدیدی را به بازار اضافه کرده است. اهمیت این تحول در آن است که حتی کشورهایی که تلاش کرده‌اند با استفاده از مسیرهای جایگزین، نفت خود را از هرمز عبور ندهند، اکنون ممکن است با اختلال در مسیرهای دریای سرخ نیز مواجه شوند.

در نتیجه، بازار نفت با یک سؤال اساسی روبه‌رو است: آیا بحران فعلی تنها یک اختلال موقت در مسیر حمل‌ونقل است یا می‌تواند به یک شوک ساختاری و طولانی‌مدت در زنجیره عرضه انرژی تبدیل شود؟

نفت در واکنش به تهدید باب‌المندب جهش کرد

قیمت نفت در معاملات روز چهارشنبه ۲۲ جولای تقریباً ۴ درصد افزایش یافت.

قیمت نفت برنت با رشد ۳.۷۵ درصدی به حدود ۹۴.۴۲ دلار در هر بشکه رسید و نفت خام آمریکا WTI نیز با افزایش ۳.۶۹ درصدی در محدوده ۸۷.۴۵ دلار معامله شد.

این افزایش قیمت پس از انتشار گزارش‌هایی رخ داد که نشان می‌داد حوثی‌ها برای حمله به کشتی‌های تجاری و ایجاد اختلال در تردد دریایی در نزدیکی باب‌المندب آماده شده‌اند.

بر اساس هشدار مرکز اطلاعات مشترک دریایی (UKMTO)، منابع نزدیک به این گروه اعلام کرده‌اند که مقدمات حمله به کشتی‌ها، از جمله استقرار موشک‌ها و پهپادها در نزدیکی باب‌المندب، انجام شده است.

واکنش بازار کشتیرانی نیز سریع بود. برخی نفتکش‌ها در دریای سرخ مسیر خود را تغییر دادند یا سرعت خود را کاهش داده و متوقف شدند. سه نفتکش سعودی نیز پس از اعلام تهدید علیه انتقال نفت عربستان از مسیر باب‌المندب، در دریای سرخ تغییر مسیر دادند.

این تحول از آن جهت اهمیت دارد که عربستان در تلاش بوده بخش بزرگی از صادرات نفت خود را از بندر ینبع در دریای سرخ انجام دهد تا وابستگی به تنگه هرمز کاهش یابد.

اکنون اگر باب‌المندب نیز ناامن شود، بخشی از مسیرهای جایگزین عربستان نیز با ریسک مواجه خواهد شد.

هرمز و باب‌المندب؛ دو گلوگاه حیاتی بازار نفت

اهمیت بحران فعلی در همزمانی ریسک در دو مسیر استراتژیک حمل‌ونقل انرژی است.

تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال نفت جهان است و هرگونه اختلال در آن می‌تواند صادرات کشورهای خلیج فارس را تحت تأثیر قرار دهد.

در طرف دیگر، باب‌المندب مسیر اصلی اتصال دریای سرخ به خلیج عدن و اقیانوس هند است. این مسیر برای انتقال نفت عربستان از بندر ینبع و همچنین تجارت انرژی میان خاورمیانه، آسیا و اروپا اهمیت بالایی دارد.

به همین دلیل، تهدید همزمان این دو مسیر، یک ریسک جدید برای بازار ایجاد کرده است.

اگر نفتکش‌ها نتوانند با اطمینان از هرمز و باب‌المندب عبور کنند، حتی در صورت وجود نفت کافی در میادین تولیدی، عرضه فیزیکی به بازار با مشکل مواجه خواهد شد.

در واقع، بحران فعلی بیش از آنکه صرفاً بحران تولید باشد، یک بحران دسترسی به مسیرهای حمل‌ونقل است.

عربستان؛ مسیر جایگزین هم در معرض تهدید قرار گرفت

عربستان سعودی تلاش کرده است بخشی از صادرات نفت خود را از طریق بندر ینبع در دریای سرخ انجام دهد تا وابستگی به تنگه هرمز کاهش یابد.

اما تهدید باب‌المندب این استراتژی را نیز با مشکل مواجه کرده است.

در صورت مسدود شدن یا ناامن شدن این مسیر، نفتکش‌ها مجبور خواهند شد مسیرهای طولانی‌تری را انتخاب کنند؛ برای مثال حرکت به سمت کانال سوئز یا مسیرهای دریایی جایگزین.

این تغییر مسیر به معنای افزایش موارد زیر خواهد بود:

• زمان حمل نفت
• هزینه بیمه
• هزینه حمل‌ونقل
• مصرف سوخت
• ریسک تأخیر در تحویل

بنابراین حتی اگر تولید نفت کاهش پیدا نکند، هزینه واقعی عرضه نفت به بازار افزایش خواهد یافت.

هند از نفت عراق عقب‌نشینی کرد

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تأثیر بحران بر بازار فیزیکی نفت، تصمیم پالایشگاه‌های هندی برای کاهش یا توقف خرید نفت عراق است.

شرکت‌های Indian Oil Corp و Mangalore Refinery & Petrochemicals بارگیری نفت خام عراق را متوقف کرده‌اند؛ زیرا عبور نفتکش‌های بزرگ از تنگه هرمز با افزایش حملات و ریسک امنیتی همراه شده است.

شرکت Indian Oil حتی برنامه بارگیری نفتکش VLCC Lila Jamnagar را لغو کرد؛ نفتکشی که ظرفیت حمل حدود ۲ میلیون بشکه نفت را دارد.

اهمیت این تصمیم برای هند بسیار بالاست. این کشور بیش از ۸۵ درصد نفت مورد نیاز خود را وارد می‌کند و پیش از آغاز جنگ، حدود نیمی از واردات نفت آن از خاورمیانه تأمین می‌شد.

عراق نیز یکی از تأمین‌کنندگان اصلی هند است و در بسیاری از قراردادها، مسئولیت حمل نفت بر عهده خریدار قرار دارد.

اکنون با افزایش ریسک عبور از هرمز، نفت عراق از نظر عملیاتی و اقتصادی جذابیت کمتری برای پالایشگاه‌های هندی پیدا کرده است.

این وضعیت می‌تواند یک پیام مهم برای بازار داشته باشد:

ممکن است بخشی از نفت خاورمیانه بدون کاهش تولید، عملاً از بازار جهانی خارج شود؛ زیرا خریداران حاضر نیستند ریسک حمل آن را بپذیرند.

هند به روسیه وابسته‌تر شد

در مقابل کاهش خرید نفت عراق، روسیه همچنان به یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان نفت هند تبدیل شده است.

بر اساس داده‌های Kpler، واردات نفت روسیه به هند در جولای به حدود ۲.۴۵ میلیون بشکه در روز رسیده است.

این رقم تنها اندکی پایین‌تر از رکورد ۲.۶۴ میلیون بشکه در روز در ماه ژوئن است.

در همین دوره:

• روسیه: حدود ۲.۴۵ میلیون بشکه در روز
• امارات: حدود ۶۱۷ هزار بشکه در روز
• عربستان سعودی: حدود ۵۸۶ هزار بشکه در روز

به هند نفت صادر کرده‌اند.

روسیه به دلیل مسیرهای صادراتی مستقل از تنگه هرمز، اکنون مزیت بیشتری برای بازار هند پیدا کرده است.

در نتیجه، بحران هرمز نه‌تنها مسیر تجارت نفت را تغییر داده، بلکه می‌تواند نقشه تأمین انرژی آسیا را نیز بازآرایی کند.

چین خرید نفت ایران را ۴۰ درصد کاهش داد

در سوی دیگر بازار، چین نیز خرید نفت ایران را کاهش داده است.

وزیر خزانه‌داری آمریکا، اسکات بسنت، اعلام کرده است که خرید نفت ایران توسط چین طی ماه‌های اخیر حدود ۴۰ درصد کاهش یافته است.

تحریم پالایشگاه‌های مستقل چینی موسوم به «Teapot Refineries» یکی از عوامل اصلی این کاهش عنوان شده است.

اما کاهش خرید چین تنها به تحریم‌ها مربوط نمی‌شود.

پس از آغاز جنگ و جهش قیمت نفت به بالای ۱۰۰ دلار، چین به جای خرید حجم بالای نفت در بازار جهانی، از ذخایر عظیمی که در سال‌های گذشته ایجاد کرده بود استفاده کرد.

در نتیجه، واردات نفت چین در ماه ژوئن به پایین‌ترین سطح از سال ۲۰۱۶ رسید.

این کاهش تقاضا از یک سو فشار بازار جهانی نفت را کاهش داده و مانع از رشد شدیدتر قیمت‌ها شده است، اما از سوی دیگر یک سؤال مهم ایجاد کرده است:

اگر ذخایر چین کاهش یابد، این کشور چه زمانی دوباره وارد بازار جهانی خواهد شد؟

آژانس بین‌المللی انرژی برآورد کرده است که چین تنها در ماه ژوئن حدود ۴۱ میلیون بشکه از ذخایر خود برداشت کرده است.

بنابراین کاهش خرید چین ممکن است یک راه‌حل موقت باشد، نه یک روند پایدار.

هرچه ذخایر کاهش یابد، پالایشگاه‌های چینی ناچار خواهند شد دوباره به بازار جهانی بازگردند.

در آن صورت، تقاضای چین می‌تواند همزمان با اختلال عرضه خاورمیانه افزایش پیدا کند؛ ترکیبی که پتانسیل ایجاد یک شوک شدیدتر در قیمت نفت را خواهد داشت.

چین تولید داخلی را افزایش داده است

چین در تلاش است وابستگی خود به واردات انرژی را کاهش دهد.

تولید نفت خام این کشور در سال گذشته به رکورد ۲۱۶ میلیون تن رسید.

همزمان، مجموع تولید نفت و گاز چین بر مبنای معادل نفت به حدود ۴۲۰ میلیون تن افزایش یافت.

ذخایر قابل استحصال جدید نفت و گاز نیز به ۱.۳۲ میلیارد تن معادل نفت رسیده است.

با وجود این افزایش تولید، چین هنوز به خودکفایی انرژی نزدیک نیست؛ زیرا رشد تقاضای داخلی سریع‌تر از افزایش تولید نفت و گاز است.

واردات نفت چین در ماه می به حدود ۷.۸ میلیون بشکه در روز کاهش یافت و بر اساس داده‌های Kpler، در ژوئن به حدود ۶.۴ میلیون بشکه در روز رسید.

این کاهش واردات تا حدی اثر اختلال عرضه خاورمیانه را برای اقتصاد جهانی خنثی کرده است.

اما اگر ذخایر چین کاهش یابد و واردات دوباره افزایش پیدا کند، این حائل موقت از بین خواهد رفت.

ذخایر نفت آمریکا؛ افزایش کوتاه‌مدت در برابر کاهش تاریخی SPR

در آمریکا، داده‌های اولیه API نشان می‌دهد ذخایر تجاری نفت خام در هفته منتهی به ۱۷ جولای حدود ۲.۶۰۳ میلیون بشکه افزایش یافته است.

این در حالی است که ذخایر نفت خام تجاری آمریکا طی ۱۳ هفته گذشته بیش از ۵۷ میلیون بشکه کاهش داشته‌اند.

با این حال، وضعیت ذخایر استراتژیک نفت آمریکا یا SPR نگران‌کننده‌تر است.

در همان هفته حدود ۵.۱ میلیون بشکه از ذخایر SPR برداشت شد و موجودی این ذخایر به حدود ۳۱۶.۵ میلیون بشکه رسید.

این پایین‌ترین سطح ذخایر استراتژیک آمریکا در بیش از ۴۳ سال گذشته محسوب می‌شود.

در حالی که ظرفیت کامل SPR حدود ۷۰۰ میلیون بشکه است، ذخایر فعلی حدود ۴۲۰ میلیون بشکه کمتر از ظرفیت نهایی قرار دارند.

البته سطح عملیاتی حداقلی SPR معمولاً بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون بشکه برآورد می‌شود؛ بنابراین ذخایر فعلی هنوز بالاتر از حداقل عملیاتی قرار دارند، اما فضای آمریکا برای استفاده بیشتر از این ابزار محدودتر شده است.

آمریکا تولید نفت را افزایش می‌دهد

تولید نفت خام آمریکا نیز در واکنش به افزایش قیمت‌ها اندکی رشد کرده است.

تولید نفت این کشور در هفته منتهی به ۱۰ جولای به حدود ۱۳.۸۶۱ میلیون بشکه در روز رسید.

این رقم:

• حدود ۱ هزار بشکه در روز بیشتر از هفته قبل
• حدود ۴۸۶ هزار بشکه در روز بیشتر از سال گذشته

است.

افزایش تولید آمریکا می‌تواند بخشی از اختلال بازار جهانی را جبران کند، اما در کوتاه‌مدت ظرفیت رشد تولید به اندازه‌ای نیست که بتواند به‌طور کامل جایگزین حجم عظیم نفت خاورمیانه شود.

بازار فرآورده‌های نفتی نیز تحت فشار است

بحران تنها به بازار نفت خام محدود نشده است.

ذخایر بنزین آمریکا در هفته مورد بررسی حدود ۱.۳۷۹ میلیون بشکه کاهش یافته است.

این در حالی است که ذخایر بنزین پیش‌تر نیز حدود ۸ درصد پایین‌تر از میانگین پنج‌ساله قرار داشتند.

در مقابل، ذخایر فرآورده‌های میان‌تقطیر یا Distillates حدود ۱.۷۵۹ میلیون بشکه افزایش یافته است، اما همچنان حدود ۱۱ درصد پایین‌تر از میانگین پنج‌ساله قرار دارند.

این وضعیت نشان می‌دهد بازار فرآورده‌های نفتی آمریکا نیز حاشیه امنیت بالایی ندارد.

پاکستان به دنبال نفت خارج از خاورمیانه

پاکستان نیز در حال آماده شدن برای سناریوی طولانی‌تر شدن بحران است.

پالایشگاه‌های این کشور به دنبال خرید نفت از منابعی مانند:

• آمریکا
• نیجریه
• سنگاپور
• آسیای مرکزی

هستند.

شرکت‌های Pakistan Refinery، Pakistan Arab Refinery و National Refinery همچنان بخشی از نفت خود را از امارات و بندر فجیره تأمین می‌کنند؛ مسیری که خارج از تنگه هرمز قرار دارد.

اما خرید نفت عربستان از بندر ینبع اکنون به دلیل تهدید باب‌المندب با عدم اطمینان مواجه شده است.

بحران همچنین بازار LNG پاکستان را تحت تأثیر قرار داده و این کشور به دلیل اختلال در محموله‌های LNG قطر، مجبور به خرید گاز طبیعی مایع در بازار نقدی با قیمت‌های بالاتر شده است.

بنابراین بحران انرژی در حال انتقال از نفت خام به بازار گاز و LNG نیز هست.

این اتفاق چه پیامی برای بازار نفت دارد؟

بازار جهانی نفت اکنون در نقطه‌ای قرار گرفته که چند عامل همزمان در حال تغییر تعادل عرضه و تقاضا هستند.

از یک طرف، تهدیدهای امنیتی در هرمز و باب‌المندب باعث افزایش ریسک عرضه شده‌اند.

از طرف دیگر، هند در حال کاهش خرید نفت عراق و افزایش اتکا به روسیه است.

چین نیز فعلاً با استفاده از ذخایر خود، بخشی از تقاضای جهانی را از بازار خارج کرده است؛ اما این ذخایر در حال کاهش هستند.

در آمریکا، تولید نفت افزایش یافته، اما ذخایر استراتژیک SPR به پایین‌ترین سطح بیش از چهار دهه اخیر رسیده است.

همزمان، پاکستان و سایر کشورهای واردکننده آسیایی به دنبال منابع جایگزین هستند.

در چنین شرایطی، بازار نفت با یک معادله پیچیده مواجه است:

عرضه فیزیکی در معرض اختلال قرار دارد، مسیرهای حمل‌ونقل ناامن شده‌اند، اما کاهش موقت تقاضای چین و افزایش تولید آمریکا فعلاً بخشی از فشار را خنثی کرده است.

اگر بحران هرمز و باب‌المندب طولانی شود و چین پس از کاهش ذخایر خود دوباره وارد بازار شود، فشار صعودی بر قیمت نفت می‌تواند افزایش قابل توجهی پیدا کند.

در مقابل، اگر مسیرهای کشتیرانی دوباره امن شوند و تنش‌های ژئوپلیتیکی کاهش یابد، بخشی از پریمیوم ریسک ایجادشده در قیمت نفت می‌تواند از بین برود.

“

«بازار نفت در حال عبور از یک بحران صرفاً قیمتی به سمت یک بحران ساختاری در زنجیره تأمین است. تهدید همزمان تنگه هرمز و باب‌المندب، معادله امنیت انرژی آسیا را تغییر داده و کشورهای واردکننده را مجبور کرده است به دنبال مسیرها و تأمین‌کنندگان جایگزین باشند. هند به روسیه وابسته‌تر شده، پاکستان به دنبال نفت آمریکا و آفریقا است و چین با برداشت از ذخایر عظیم خود فعلاً بخشی از فشار بازار را کاهش داده است. با این حال، ذخایر چین نامحدود نیست و ذخایر استراتژیک آمریکا نیز در پایین‌ترین سطح بیش از چهار دهه اخیر قرار دارد. بنابراین، ریسک اصلی بازار در ماه‌های آینده نه فقط کاهش تولید، بلکه همزمانی اختلال در حمل‌ونقل، بازگشت تقاضای چین و محدود شدن ظرفیت واکنش کشورهای مصرف‌کننده است. سه متغیر اهمیت ویژه‌ای دارند: وضعیت عبور نفتکش‌ها از هرمز و باب‌المندب، سرعت کاهش ذخایر نفت چین و توان تولیدکنندگان خارج از خاورمیانه برای جبران کسری عرضه. در چنین سناریویی، نفت می‌تواند همچنان با پریمیوم ریسک ژئوپلیتیکی معامله شود و در صورت تشدید اختلالات، فشار صعودی جدیدی بر قیمت‌ها شکل بگیرد.»

بابک شیری