جنگ در آبراه‌ها و پالایشگاه‌ها؛ چرا گازوئیل گران و کمیاب شد؟

هرچند بیشتر توجهات پس از جنگ ایران معطوف به افزایش قیمت نفت و بنزین شده است، اخیرا قیمت گازوئیل در کشورهای مختلف نیز با جهش همراه بوده است که در قیمت تمام شده کالاها تاثیر بالایی دارد. برای نمونه، قیمت گازوئیل در جایگاه‌های سوخت ایالات متحده رکورد شکسته و به ۵.۴۷ دلار به ازای هر گالن رسیده است. براساس داده‌های اخیر، فاصله قیمتی گازوئیل و نفت خام در آمریکا هم برای نخستین بار در تاریخ به ۱۰۲.۲۰ دلار رسیده است.

همچنین، در همسایگی ایران و در ترکیه نیز روند افزایش قیمت گازوئیل محسوس بوده است. بطوریکه، قیمت گازوئیل از ۲۲ آگوست، ۲.۹۳ لیر برای هر لیتر افزایش یافته که در قیمت‌های عرضه‌شده در جایگاه‌های سوخت نیز منعکس خواهد شد. پیش از اعمال این افزایش، قیمت هر لیتر گازوئیل در استانبول، بسته به منطقه و جایگاه عرضه، در محدوده ۷۹.۵۰ تا ۷۹.۷۵ لیر قرار داشت. با اعمال افزایش ۲.۹۳ لیری، انتظار می‌رود قیمت هر لیتر گازوئیل در استانبول به حدود ۸۲.۴۳ تا ۸۲.۶۸ لیر برسد و از سطح ۸۲ لیر عبور کند. قیمت نهایی سوخت ممکن است با توجه به جایگاه و منطقه عرضه متفاوت باشد.

بازار جهانی فرآورده‌های نفتی به دلیل همزمانی رویدادهای ژئوپلیتیکی در خاورمیانه به دلیل درگیری ایالات متحده و ایران و همچنین حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌ها و زیرساخت صادراتی روسیه، با اختلال جدی روبه رو شده است. در نتیجه، دو جنگ خاورمیانه و دریای سیاه، فعالیت پالایشگاه‌های جهان در نیمه نخست سال به پایین‌ترین سطح سه سال اخیر رسیده است. به ویژه پس از ماه فوریه سال جاری این روند تشدید و در ماه ژوئن فعالیت این بخش تنها به ۳.۸ میلیون بشکه در روز رسید که نتیجه این امر نیز کاهش قابل توجه عرضه فرآورده‌های نفتی به ویژه گازوئیل بود.

در واقع، بحران جهانی گازوئیل با مجموعه‌ای پیچیده از تحولات از جمله کاهش ذخایر، توقف صادرات از پالایشگاه‌های بزرگ، تصمیمات دولت برای محدود کردن صادرات، و تصمیم‌های تاجران و دلالان مرتبط است. بحران گازوئیل پیچیده‌تر شده است، زیرا اختلالات به چند دریا و آبراه مانند تنگه هرمز، دریای سرخ و دریای سیاه گسترش یافته است.

تشدید بحران جهانی گازوئیل با اختلال در صادرات پالایشگاه‌های خلیج فارس

به باور کارشناسان، بحران جهانی گازوئیل، در پی از دست رفتن بخشی از عرضه پالایشگاه‌های بزرگ منطقه خلیج فارس، وارد مرحله جدیدی شده است. زیرا، اختلال در تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز، مانع رسیدن فرآورده‌های نفتی حیاتی به بازارهای بین‌المللی شده است.

سه پالایشگاه الزور کویت، پالایشگاه راس‌تنوره عربستان سعودی و پالایشگاه الرویس امارات متحده عربی، از مراکز اصلی تولید و صادرات فرآورده‌های نفتی به بازارهای جهانی هستند و هرگونه اختلال در فعالیت یا صادرات آن‌ها می‌تواند بر تعادل بازار اثرگذار باشد. بحران جهانی گازوئیل زمانی تشدید شد که این پالایشگاه‌ها، به دلیل مشکلات حمل‌ونقل دریایی از مسیر تنگه هرمز، صادرات بخشی از فرآورده‌های خود از جمله گازوئیل را متوقف و بازارها را کاهش عرضه مواجه کردند.

هرچند توقف صادرات از پالایشگاه‌های عربی، موجب کمبود در بازار شد، اما فضای نگرانی و واکنش‌های احتیاطی دولت‌ها، بازرگانان و مصرف‌کنندگان، این اختلال را به بحرانی فراگیر تبدیل کرد. بحران گازوئیل دولت‌های آسیایی را به اتخاذ تدابیر احتیاطی واداشته است. بطوریکه، کشورهایی مانند چین، هند و کره جنوبی محدودیت‌هایی را برای صادرات گازوئیل و دیگر فرآورده‌های نفتی در نظر گرفته‌اند. این اقدام، کمبود تازه‌ای را علاوه بر کسری عرضه موجود به بازار تحمیل کرده است.

همچنین، افزایش قیمت‌ها انگیزه زیادی برای معامله‌گران ایجاد می‌کند تا فروش محموله‌های خود را به تأخیر بیندازند. برای مثال، تاجری که انتظار دارد قیمت محموله‌اش طی یک هفته افزایش یابد، احتمالا ترجیح دهد با وجود هزینه‌های انبارداری، عرضه محموله را به تعویق بیندازد تا سود بیشتری کسب کند که آن نیز در نهایت می‌تواند به تشدید کمبود در بازار منجر شود.

گسترش بحران گازوئیل از تنگه هرمز تا دریای سیاه

هرچند بحران گازوئیل از منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز آغاز شد، اما در ادامه دامنه آن گسترش یافت و چهار آبراه راهبردی شامل خلیج فارس، دریای سرخ، دریای مدیترانه و دریای سیاه را دربر گرفت. این روند، اختلال در عرضه فرآورده‌های نفتی را از یک بحران منطقه‌ای به مسئله‌ای جهانی تبدیل کرده است.

در واقع، تحولات دریای سیاه و به ویژه پس از افزایش حملات اوکراین به اهداف روسیه، از جمله پالایشگاه‌ها و بنادر که بر صادرات نفت خام و فرآورده‌های نفتی در این منطقه تاثیر دارد، بر دامنه بحران افزوده است. این حملات علاوه بر نفتکش‌ها و تأسیسات وابسته به صادرات نفت، پایانه یا کنسرسیوم خط لوله خزر را نیز هدف قرار داده که برای انتقال نفت قزاقستان اهمیت ویژه‌ای دارد. در نتیجه، جریان انرژی از طریق دریای سیاه طی مدت کوتاهی با اختلالی قابل توجه مواجه شده است.

حملات اخیر اوکراین زیرساخت‌های راهبردی صادرات انرژی روسیه از جمله بنادر مهم دریای سیاه و بالتیک، نظیر توآپس و اوست-لوگا، و نیز مراکز عمده پالایشگاهی متصل به خطوط صادرات گازوئیل در شهرهای پرم، مسکو، سیزران و کریشی را هدف قرار داده است. تداوم این حملات، خطر اختلال بیشتر در عرضه و جریان صادرات فرآورده‌های نفتی، به‌ویژه گازوئیل، را افزایش داده است.

شدت اختلال در ظرفیت پالایش روسیه به حدی رسیده که مقامات این کشور محدودیت‌های صادرات بنزین را تا پایان سال ۲۰۲۶ و محدودیت صادرات سوخت جت را تا ماه نوامبر تمدید کرده‌اند. با این حال، اقدام مهم‌تر مسکو، ممنوعیت صادرات گازوئیل تا پایان سال ۲۰۲۶ است که از افزایش نگرانی‌ها درباره تأمین نیاز بازار داخلی روسیه حکایت دارد.

این تحول از آن روی اهمیت دارد که روسیه در شرایط عادی، روزانه حدود ۵۰۰ تا ۷۵۰ هزار بشکه گازوئیل مازاد صادر می‌کند. تشدید وضعیت عرضه تا جایی پیش رفته که گزارش‌هایی از بررسی امکان واردات بنزین از سوی روسیه از جمله رایزنی درباره تأمین سوخت از پالایشگاه وادینار هند منتشر شده است. چنین اقدامی برای کشوری که سال‌ها یکی از صادرکنندگان بزرگ سوخت در جهان بوده، غیرمعمول تلقی می‌شود.

آسیب واردشده به بخش پالایش روسیه، دسترسی به سوخت در بازار داخلی این کشور را محدود کرده و مسکو را ناچار ساخته است برای تأمین حجم اضافی، فراتر از منابع سنتی واردات خود از بلاروس و قزاقستان، به گزینه‌های دیگری نیز توجه کند.

پیامد این وضعیت در آمار صادراتی نیز آشکار است. بر اساس داده‌های سامانه Drewry AIS، بارگیری فرآورده‌های پالایش‌شده روسیه در ماه ژوئیه نسبت به ماه قبل، ۶۷ درصد کاهش یافته است. صادرات گازوئیل شدیدترین افت را ثبت کرده که با حملات به پالایشگاه‌های کلیدیِ تأمین‌کننده محموله‌های صادراتی روسیه هم‌زمان بوده است.

بازارهای اصلی گازوئیل روسیه شامل ترکیه، برزیل و کشورهای شمال و غرب آفریقا است. از این رو، هرگونه تداوم کاهش صادرات روسیه می‌تواند رقابت برای تأمین گازوئیل در حوزه مدیترانه و اقیانوس اطلس را تشدید کند. به‌ویژه در شرایطی که صادرات فرآورده‌های نفتی از منطقه خلیج فارس نیز همچنان با محدودیت روبه‌رو است.