در سالهای اخیر، روابط ترکیه و ایران همواره توام با رقابت و رقابت بوده است. هرچند در برخی مسائل مانند سوریه، عراق و قفقاز اختلافات راهبردی بین دو کشور وجود دارد، اما تاکید هر دو کشور بر ثبات یکدیگر و نیز حفظ تمامیت ارضی کشورهای منطقه، توانسته از تیره شدن روابط جلوگیری کند. البته این به معنای کاهش سطح رقابت بین تهران و آنکارا به ویژه در حوزه کریدورها و انرژی نشده و هرکدام به دنبال معرفی خود به عنوان هاب ترانزیت منطقه است. به ویژه تلاشهای ترکیه پس از انسداد تنگه هرمز در این حوزه تشدید شده است.
یکی از موارد مهم که نشان دهنده مواضع گاه همسو و گاه ناهمسو بوده، کشور عراق است. تهران و آنکارا باوجود رویکرد یکسان به حفظ تمامیت ارضی آن و مخالفت با استقلال کردستان، در عین حال به دنبال گسترش نفوذ اقتصادی و سیاسی خود در آن هستند. هرچند تاکنون تهران دست بالاتر را داشته است، اما ترکیه اخیراً با مجموعهای از اقدامات و قراردادهای ژئواکونومیکی درپی تبدیل آن به دستاوردهای ژئوپلیتیکی است.
- رقابت تهران و آنکارا در عراق وارد مرحله ژئواکونومیک شده است: دو کشور با وجود اشتراک نظر درباره تمامیت ارضی عراق و مخالفت با استقلال اقلیم کردستان، برای گسترش نفوذ سیاسی، تجاری و انرژی خود در بغداد رقابت میکنند.
- تمدید فعالیت خط لوله کرکوک–جیهان، محور همکاری نفتی دو کشور: توافق یکساله میان شرکتهای ترکیهای و عراقی برای استفاده از این خط لوله، ظرفیت صادراتی تا حدود ۷۵۰ هزار بشکه در روز را حفظ میکند.
- ترکیه نقش خود در تأمین برق عراق را تقویت میکند: ورود ۶۰۰ مگاوات برق از ترکیه به شبکه عراق، در این راستا صورت میگیرد.
- اهمیت راهبردی پروژه «راه توسعه»: این کریدور ۱۲۰۰ کیلومتری خلیج فارس را از مسیر عراق و ترکیه به اروپا متصل کند و میتواند جایگاه ترانزیتی آنکارا و بغداد را تقویت کند.
بحران تنگه هرمز و احیای شریان نفتی کرکوک–جیهان
پس از خروج سوریه از نفوذ سیاسی ایران، اکنون تمرکز ترکیه بر عراق بیشتر شده که این امر پس از تحولات مربوط به تنگه هرمز نیز تشدید شد. با انسداد این آبراه حیاتی برای اقتصاد جهان، اکنون کشورهای منطقه به دنبال جایگزینهایی دیگر برای این مسیر هستند و در این میان، عراق به دلیل وابستگی بیش از ۹۰ درصدی بودجه به صادرات نفت وعدم صادرات نفت خود بیشترین تلاش را در این راستا دارد. در واقع، اهداف ترکیه و عراق برای همکاری با یکدیگر همپوشانی دارد و این امر موجب نزدیکی دوطرف شده است.
باید توجه داشت که عراق پیش از بسته شدن تنگه هرمز روزانه بین ۳.۵ تا ۴ میلیون بشکه نفت صادر میکرد که اکنون به شدت تقلیل یافته است. هرچند این کشور مسیرهای جایگزین مانند صادرات از سوریه و بنادر مدیترانه را بررسی میکند، اما به دلایل امنیتی فعلا این امر در روی کاغذ مانده است.
از همین روی، بیشترین تمرکز عراق در این امر معطوف به همکاری با ترکیه و به ویژه توسعه خط لوله کرکوک- جیهان است. بطوریکه، هفته گذشته آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه اعلام کرد که توافقنامهای در خصوص تمدید استفاده از خط لوله نفت کرکوک-جیحان برای انتقال نفت عراق به مدت یک سال دیگر میان شرکت «بوتاش» ترکیه و شرکت «سومو» و شرکت ملی نفت عراق امضا شد.
حداکثر ظرفیت صادرات از این خط حدود ۷۵۰ هزار بشکه در روز است و افزایش آن به بهبود شرایط امنیتی و عادی شدن تولید نفت در اقلیم کردستان عراق بستگی دارد. البته، این توافقنامه موقت است و برنامههایی برای انعقاد یک قرارداد بلندمدت وجود دارد.
همچنین، این همکاری میتواند بستر مناسبی برای توسعه این خط لوله به سمت جنوب و بصره نفتخیز باشد. در این راستا، اخیرا مقامات عراقی تاکید کردهاند که طرحی برای ایجاد خط لوله بصره – حدیثه – کرکوک – جیهان به عنوان یک مسیر جدید و یک شاخه از آن به بندر بانیاس سوریه و یک شاخه دیگر به سمت بندر العقبه وجود دارد.
ورود آنکارا به بازار برق عراق و جبران کسری تابستانه
حوزه دیگر همکاری ترکیه و عراق مربوط به بخش تامین برق عراق است. با وجود صادرات بیش از ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیارد دلار نفت در سال، عراق به شدت از کمبود زیرساخت به ویژه در حوزه برق رنج میبرد و بخش مهمی از نیاز خود را از ایران تامین میکند. اما در سالهای اخیر به دلیل نیاز ایران به تأمین برق داخلی، صادرات به عراق گاها دچار نوسان شده که این امر برای بغداد از اهمیت بالایی برخوردار است. از همین روی، این کشور به دنبال منابع جایگزین مانند اتصال به شبکه یکپارچه برق خلیج فارس و یا توسعه پنلهای خورشیدی با همکاری چین است. اما فعلا در دسترسترین گزینه واردات برق از ترکیه است.
در هفته جاری، وزارت برق عراق از ورود ۶۰۰ مگاوات برق به شبکه این کشور از سوی ترکیه خبر داد. احمد ترکی جیاد سخنگوی وزارت برق عراق اعلام کرد که از سرگیری تامین این مقدار برق در پی سفر نخست وزیر عراق به ترکیه و در پاسخ به درخواست او برای حمایت از پرونده انرژی و پس از درخواست وزیر برق از شرکت طرف قرارداد با این وزارتخانه برای از سرگیری فعالیت این خط صورت گرفته است.
عراق پس از تامین ۶۰۰ مگابایت برق از سوی ترکیه به سازوکاری مشخص برای پرداخت هزینه آن دست خواهد یافت. روز گذشته نیز استاندار نینوا با اشاره به اینکه سفر نخست وزیر عراق به ترکیه نتایج مهمی در پروندههای برق و صادرات نفت به همراه داشته است، اعلام کرد که این امر به تامین ۶۰۰ مگاوات انرژی برای عراق و توزیع میان ۳ استان کمک کرده است. مقدار انرژی وارد شده به میزان ۲۰۰ مگاوات به استان نینوا، ۲۰۰ مگاوات به استان کرکوک و ۲۰۰ مگاوات به استان صلاح الدین اختصاص یافته است.
براساس دادههای رسمی، نیاز به برق عراق در تابستان از ۳۰ هزار مگاوات فراتر میرود که این کشور تنها ۱۷ هزار مگاوات آن را تامین میکند، این به معنای کسری بیش از ۱۳ هزار مگاواتی برق و تلاش برای تامین آن از منابع خارجی است.
«راه توسعه»؛ جاهطلبی ۱۷ میلیارد دلاری برای بازطراحی نقشه ترانزیت
اما مهمترین پروژه بین دو کشور که جنبه راهبردی و پیامدهای ژئوپلیتیکی عمیقی میتواند داشته باشد، ساخت کریدور «راه توسعه» است که جنوب عراق را به ترکیه متصل میکند. همانطور که اشاره شد بخش مهمی از رقابت ایران و ترکیه در منطقه مربوط به کریدورهای تجاری است که از این نظر، ساخت و گسترش کریدور راه توسعه میتواند نفوذ ترکیه در این کشور را افزایش دهد.
پروژه راه توسعه عراق یکی از بلندپروازانهترین طرحهای زیرساختی در غرب آسیا، با هدف ایجاد یک کریدور ترانزیتی ۱۲۰۰ کیلومتری است که خلیج فارس را از طریق عراق و ترکیه به اروپا متصل میکند. این پروژه با هزینه پیشبینیشده ۱۷ میلیارد دلار و تکمیل برنامهریزیشده تا سال ۲۰۵۰، از موقعیت راهبردی عراق برای تبدیل آن به پل ژئواکونومیک بین شرق و غرب بهره میبرد.
همچنین، این کریدور که در راستای اهداف بغدادیای تنوع بخشی به منابع درآمدی است، میتواند جایگاه راهبردی این کشور را در اتصال کشورهای حاشیه خلیج فارس به ترکیه و در نهایت اروپا تقویت کند. عراق در حال تجربه روابط بهبود یافته با ترکیه و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC)، به ویژه امارات متحده عربی و قطر، از امضاکنندگان طرح «راه توسعه» است. این امر میتواند بستر مناسبی برای افزایش سرمایهگذاری کشورهای خلیج فارس در عراق است.
ترکیه نیز به عنوان یک بازیگر حیاتی برای این پروژه، ارتباط اصلی با بازارهای اروپایی را فراهم میکند. با توجه به اینکه تقریباً ۴۰ درصد از صادرات ترکیه از طریق روابط اتحادیه گمرکی به اعضای اتحادیه اروپا میرود، ترکیه انگیزههای قوی برای حمایت از راه توسعه دارد. این پروژه در جریان سفر رئیس جمهور ترکیه به بغداد در آوریل ۲۰۲۴ نهایی شد.
باید توجه داشت که پس از تحریم قطر از سوی کشورهای عربی، کریدور ترکیه-ایران -قطر برای تامین نیازهای کالایی دوحه راهاندازی شد و حتی بعداً کریدور امارات-ایران-ترکیه نیز بصورت آزمایشی ارسال محموله را آغاز کرد. این دو نمونه نشان دهنده وجود کریدور اتصالی خلیج فارس به ترکیه از طریق است، اما به دلایل ژئوپلیتیکی هر دو طرف به دنبال حذف ایران و جایگزینی عراق با آن هستند.
چالشهای امنیتی و فنی پیشروی خیز ژئواکونومیک آنکارا
در مجموع، سفرها و قراردادهای اخیر در حوزه انرژی و کریدورها بین آنکارا و بغداد نشان دهندهخیز بلند دولت اردوغان برای کاهش نفوذ ژئواکونومیکی و در نهایت سیاسی ایران در این کشور همسایه است. اما باید توجه داشت که پروژههای مذکور در بخش قرارداد ساده به نظر میرسد، اما در عمل با مشکلات فنی و سیاسی بسیاری مواجه میشود. همچنین، این پرسش راهبردی مطرح است که آیا شرایط امنیتی عراق اجازه تحقق چنین پروژههای بلندپروازانهای را میدهد یا خیر؟
