روسیه برنده بزرگ بحران تنگه هرمز؛ بازیابی قدرت قیمت‌گذاری در بازار آسیا

جنگ خلیج فارس و اختلال ناشی از آن در بازارهای جهانی هیدروکربن، موقعیت روسیه را به عنوان یک صادرکننده انرژی تقویت کرده است. انسداد تنگه هرمز باعث کمبود نفت خام، سوخت‌های تصفیه شده و گاز طبیعی مایع (LNG) شد و واردکنندگان را مجبور به یافتن منابع جایگزین برای تأمین انرژی کرد. در این میان، مسکو از جمله ذینفعان اصلی این روند است و بسیاری از خریداران به ویژه در آسیا، به این کشور روی آورده‌اند.

روسیه با گسترش بازارهای انرژی، صادرات را افزایش داده و همچنین وابستگی خود به دو خریدار بزرگ، هند و چین، را کاهش داده است. البته تصمیم ایالات متحده برای کاهش تحریم‌های مسکو، این دستاورد را بیشتر تقویت کرد.

این موقعیت، قدرت چانه‌زنی بالایی برای کرملین داده و کاهش تخفیف نفت خام روسیه نشان می‌دهد که روسیه قدرت قیمت‌گذاری بیشتری نسبت به پیش از بحران به دست آورده است. تصمیم ایالات متحده برای کاهش تحریم‌ها احتمالا اثربخشی آن‌ها را به طور دائم کاهش دهد و اعمال مجدد آن‌ها نیز مستلزم اراده سیاسی در واشنگتن است.

محرک اصلی؛ کاهش تحریم‌های آمریکا

جنگ در خلیج فارس و انسداد تنگه هرمز، بازارهای جهانی نفت خام، سوخت‌های فرآوری شده و گاز طبیعی را مختل کرد. طبق برآوردهای موجود، ناتوانی در صادرات هیدروکربن‌ها از منطقه، عرضه جهانی را بین ۸ تا ۱۴ میلیون بشکه نفت خام در روز کاهش داد که ۱۵ درصد از تجارت جهانی نفت را تشکیل می‌هد. از همین روی، شوک عرضه واردکنندگان آسیایی را به شدت تحت تأثیر قرار داده و به ویژه پس از ماه مارس، به دنبال تأمین‌کنندگان جایگزین برای واردات از کشورهای منطقه مانند عراق، عربستان سعودی، کویت و امارات متحده عربی هستند.

از اوایل سال ۲۰۲۳ تا مارس ۲۰۲۶، حدود ۸۰ درصد از صادرات نفت خام روسیه فقط به دو بازار چین و هند صادر می‌شد. سایر کشورهای آسیایی به دلیل تحریم‌های غرب از خرید نفت خام روسیه خودداری کردند و در مقابل به تأمین نفت از سایر تولیدکنندگان، از جمله کشورهای عربی، روی آوردند. اما افزایش شدید قیمت‌ها و اختلال در بازار ناشی از انسداد تنگه هرمز، بسیاری از دولت‌های آسیایی را مجبور به ارزیابی مجدد رویکرد خود کرد. در نتیجه، امنیت انرژی به نگرانی اصلی این کشورها تبدیل شد و آن‌ها را ملزم کرد که به سرعت منابع جایگزین را برای جلوگیری از کمبود و اختلال اقتصادی تأمین کنند.

طبق گزارش‌ها، اختلال در بازار انرژی باعث شد چند کشور آسیایی برای تعلیق تحریم‌های آمریکا علیه نفت روسیه لابی کنند. در ۱۳ مارس، وزارت خزانه‌داری ایالات متحده معافیت یک ماهه‌ای را برای صادرات روسیه داد که این امر امکان معامله با نهادهای روسی شامل خرید نفت خام و فرآورده‌های نفتی تصفیه‌شده را فراهم می‌کرد. به گفته وزیر خزانه‌داری ایالات متحده، این تصمیم در پاسخ به درخواست‌های «حدود ۱۰ کشور آسیب‌دیده» اتخاذ شد. این معافیت دو بار تمدید و در ۱۷ ژوئن به اتمام رسید.

این اقدام نه تنها موجب کاهش قیمت جهانی نفت نشد، بلکه در درجه نخست هزینه دور زدن تحریم‌ها را کاهش و نفت روسیه را برای واردکنندگان جذاب‌تر کرد. در نتیجه، روسیه توانایی صادرات نفت خام به طیف وسیعی از خریداران را دوباره به دست آورد و انعطاف‌پذیری تجاری خود را افزایش داد.

بازگشت بزرگ به بازارهای جنوب شرقی آسیا

گسترش بازارهای صادراتی روسیه، برای این کشور از اهمیت راهبردی برخوردار است. اگرچه این خریداران حجم بالایی در مقایسه با چین یا هند ندارند، اما ظهور مشتریان جدید، موقعیت چانه‌زنی روسیه را در مذاکرات با شرکای تجاری تقویت کرده است.

در ماه مارس، نفت خام روسیه برای نخستین بار پس از چهار سال به فیلیپین رسید. فردیناند مارکوس، رئیس جمهور فیلیپین، گفت که کشورش در حال بررسی امکان امضای قراردادهای بلندمدت با تأمین‌کنندگان روسی است. چند کشور دیگر در جنوب شرق آسیا از جمله تایلند، سریلانکا، اندونزی، سنگاپور و ویتنام، نیز برنامه‌هایی را برای ازسرگیری یا افزایش واردات نفت خام روسیه اعلام کردند. همزمان، صادرات روسیه به مصر به شدت افزایش یافت. همچنین، در ماه آوریل، سنگاپور به دلیل‌عدم وجود محموله‌های نفتی از خلیج فارس، واردات نفت کوره روسیه را دو برابر کرد.

برای برخی از کشورهای مذکور، واردات روسیه به معنای احیای روابط تجاری دوجانبه نیز است، زیرا پس از سال ۲۰۲۲ در نتیجه تحریم‌های ایالات متحده به شدت کاهش یافته بود. نفت خام روسیه در جنوب شرق آسیا عمدتاً به دلیل هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی در مقایسه با محموله‌های خاورمیانه به مراتب بالاتر بوده و نقشی اضطراری و مقطعی در سبد انرژی کشورهای این حوزه داشته است. با این حال، تشدید نوسانات و آسیب‌پذیری زنجیره تأمین باعث شده تا دولت‌های منطقه به دنبال کاهش وابستگی انحصاری و تنوع‌بخشی به مبادی وارداتی خود باشند.

در همین راستا، گزارش‌ها حاکی از آن است که کشورهایی نظیر فیلیپین و تایلند رایزنی‌ها و تماس‌های رسمی در سطح دولتی را با مسکو آغاز کرده‌اند تا امکان عقد قراردادهای بلندمدت خرید نفت خام با صادرکنندگان روسی را ارزیابی کنند. به باور کارشناسان، این اقدام گامی راهبردی از سوی کشورهای آسیایی برای ایجاد یک سپر محافظتی در برابر اختلالات ژئوپلیتیک و تضمین پایداری جریان انرژی به شمار می‌رود.

چشم‌انداز مبهم؛ تهدید رقابت در صورت بازگشایی تنگه هرمز

با وجود مزایای کوتاه‌مدت برای روسیه، کارشناسان نسبت به پایداری این روند هشدار می‌دهند. با بازگشایی احتمالی تنگه هرمز و بازگشت تولیدکنندگان خلیج فارس به ظرفیت کامل، بازار با مازاد عرضه مواجه خواهد شد. علاوه بر این، رقابت با نفت ارزان‌تر و سریع‌تر منطقه خلیج فارس برای خریداران آسیایی، می‌تواند مزیت‌های رقابتی روسیه را دوباره تحت فشار قرار دهد.

خروج احتمالی امارات از اوپک‌پلاس و احتمال رفع دائمی تحریم‌های ایران، از دیگر متغیرهای راهبردی است که می‌تواند موازنه بازارهای انرژی آسیا را دوباره به نفع تولیدکنندگان سنتی تغییر دهد. این امر می‌تواند دستاوردهای اخیر روسیه را در بازارهای انرژی با چالش‌های جدی مواجه کند.