پوشش ریسک نفت در شرق آسیا؛ از ذخایر راهبردی تا مسیرهای جایگزین

خاورمیانه به عنوان بزرگترین منطقه تولیدکننده و صادرکننده نفت در جهان بوده و روزانه از هر چهار بشکه نفت خام جهان، یک بشکه از مسیر تنگه هرمز صادر می‌شود. در این میان، طبق داده‌های شرکت تحلیل کشتیرانی کپلر، کشورهای آسیایی در سال ۲۰۲۵ میلادی حدود ۱۴.۷۴ میلیون بشکه در روز نفت خام از خاورمیانه وارد کردند که تقریباً ۶۰ درصد از کل خرید نفت این منطقه را تشکیل می‌دهد. عربستان سعودی، امارات متحده عربی و عراق بزرگترین تأمین‌کنندگان نفت آسیا به شمار می‌روند.

در بین خریداران عمده آسیایی، ژاپن و کره جنوبی بیشترین وابستگی را به نفت خام خاورمیانه دارند و به ترتیب حدود ۹۵ درصد و ۷۰ درصد از واردات نفت خام خود را از این منطقه تأمین می‌کنند.

همچنین سنگاپور به عنوان یکی از قطب‌های اصلی نفت در آسیا، در پی تکمیل طرح توسعه پالایشگاه اکسون‌موبیل و افزایش نیاز به نفت سنگین، وابستگی خود به نفت خاورمیانه را در سال گذشته به بیش از ۷۰ درصد رساند. این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود ۵۰ درصد ثبت شده بود.

چین نیز به عنوان بزرگترین واردکننده نفت خام جهان، برای حدود ۵۰ درصد از واردات نفت دریایی خود، معادل تقریباً ۵.۴ میلیون بشکه در روز، به خاورمیانه متکی است. پکن برای بیش از ۲۰ درصد از تأمین نفت خود به هیچ کشور واحدی وابسته نیست؛ چراکه علاوه بر تولید داخلی بالغ بر ۴ میلیون بشکه در روز، نفت مورد نیاز خود را از کشورهایی نظیر ایران، روسیه و کانادا نیز وارد می‌کند.

رسیدن محموله‌های نفتی از خاورمیانه به شرق آسیا معمولاً بین ۳۰ تا ۴۰ روز زمان می‌برد، البته به مقاصدی مانند هند در مدت کمتر از یک هفته منتقل می‌شوند.

اما این روند پس از جنگ علیه ایران و انسداد تنگه هرمز با اختلال مواجه شده و کشورهای بزرگ شرق آسیا مانند چین، ژاپن و کره جنوبی راهبردهای متفاوتی را برای تامین امنیت انرژی خود دنبال می‌کنند که در ادامه به آن‌ها پرداخته می‌شود.

از هرمز تا مالاکا؛ راهبرد پکن برای امنیت انرژی

راهبرد چین در تنوع‌بخشی به منابع انرژی، این کشور را به یکی از مقاوم‌ترین کشورهای منطقه تبدیل کرده است. یکی از مهمترین راهبردهای پوشش ریسک اعمال شده توسط چین، حفظ مقادیر قابل توجهی از ذخایر راهبردی نفت بوده است. تا پایان سال ۲۰۲۵، چین با ۱.۳ تا ۱.۴ میلیارد بشکه، یکی از بزرگترین ذخایر را در اختیار داشت که تقریباً معادل چهار ماه تقاضای واردات است.  این کشور در سال ۲۰۲۵ پیوسته سیاست افزایش ذخایر راهبردی را دنبال کرد. بازارهای جهانی نفت نیز با عرضه بیش از حد ناشی از افزایش تولید کشورهای اوپک و غیر اوپک مواجه شدند که منجر به کاهش قیمت‌ها در سال ۲۰۲۵ شد.

همراه با ریسک ژئوپلیتیکی دائمی از سال ۲۰۲۳ در خاورمیانه که بیش از ۵۰ درصد از واردات انرژی چین را تشکیل می‌دهد، ایجاد ذخایر راهبردی یک سیاست مؤثر بود. با وجود این سهم بزرگ خاورمیانه، چین همچنین شبکه تأمین‌کنندگان خود را حفظ کرده است، برای نمونه، روسیه تقریباً ۱۸ درصد از نفت خام چین را در سال ۲۰۲۵ تأمین کرد و عربستان سعودی نیز سهم ۱۴ درصدی از واردات را به خود اختصاص داد.

براساس داده‌های رسمی، ۹۰ درصد از واردات نفت خام چین از طریق دریا انجام می‌شود و یک سوم از واردات نفت خام در سال ۲۰۲۵ از تنگه هرمز عبور کرد. اما برای کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی، چین شبکه گسترده‌ای از خطوط لوله از جمله ESPO، خط لوله روسیه-چین، و خط لوله چین-میانمار را ایجاد کرد تا به تانکرهای نفتی خاورمیانه اجازه دهد در میانمار پهلو بگیرند و نیاز به عبور از تنگه مالاکا، یکی دیگر از نقاط انسداد دریایی در هند و اقیانوس آرام، را منتفی می‌کند.

در کنار ذخایر راهبردی، تلاش چین گسترش خودروهای برقی (EV) در داخل کشور نیز در جریان است. تا سال ۲۰۲۵، بین ۵۳ تا ۶۵ درصد از فروش خودروهای جدید در چین برقی است. این افزایش خرید خودروهای برقی، مصرف سوخت در چین را ۱ میلیون بشکه در روز کاهش داده است. همچنین، طبق برآوردها ظرفیت برق نصب شده چین در سال ۲۰۲۶ با پیشگامی انرژی خورشیدی باشد که این امر گذار به انرژی سبز، کاهش وابستگی به واردات سوخت و اتکا به آبراه‌های حیاتی را تسریع می‌کند.

بنابراین، راهبرد پوشش ریسک چین ترکیبی از تنوع بخشی به شبکه تأمین‌کنندگان و مسیرهای تأمین، ذخایر راهبردی نفت و گذار فعال از نفت است.

ذخایر نفتی ژاپن و کره جنوبی؛ کارآمد اما ناکافی

در این میان، راهبرد پوشش ریسک ژاپن و کره جنوبی نیز شدیدا به ذخایر راهبردی نفتی آن‌ها متکی است که در بین ده کشور برتر جهان قرار دارند. از سال ۲۰۲۶، ذخایر نگهداری شده بیش از ۲۰۰ روز مصرف را پوشش می‌دهد، که حتی فراتر از قانون ژاپن بوده که ذخایر را برای ۷۰ تا ۹۰ روز مصرف نفت در سال قبل ضروری می‌داند. هم ژاپن و هم کره جنوبی تقریباً ۱۰۰ درصد از کل مصرف نفت خام خود را وارد می‌کنند و در این میان خاورمیانه به تنهایی سهم ۹۰ درصد از واردات ژاپن را در سال ۲۰۲۵ به خود اختصاص داد. به طور مشابه، ۶۱ درصد از محموله‌های نفتی به کره جنوبی از تنگه هرمز عبور می‌کند. بنابراین، اکثریت قابل توجهی از واردات نفت خام ژاپن و کره جنوبی از خاورمیانه وارد می‌شوند و نیاز به ذخایر راهبردی برای پشتیبانی از کمبود انرژی را تقویت می‌کند.

در پی جنگ آمریکا علیه ایران و به دنبال آن انسداد تنگه هرمز، ژاپن ذخایر نفتی خود را به میزان ۴۵ روز آزاد کرد که بزرگترین میزان این کشور پس از کمبود انرژی بود. از سوی دیگر، هرچند روی کاغذ کره جنوبی برای بیش از ۲۰۰ روز مصرف ذخیره نفت داشت، اما توان عملیاتی پالایشگاه‌ها با در نظر گرفتن ذخایر دولتی و خصوصی، تنها ۶۷ روز بود.

با فشار بر ذخایر راهبردی، هر دو کشور به دنبال تثبیت ذخایر خود بودند و در این راستا به یکی از بزرگترین تأمین‌کنندگان خود، امارات متحده عربی، روی آوردند.

پس از خروج امارات متحده عربی از اوپک، این کشور با ژاپن به توافق رسید تا شرکت‌های نفتی مستقر در امارات، ذخایر نفت خام نگهداری شده در ژاپن را به تدریج افزایش دهند. کره جنوبی نیز در ماه مارس برای خرید ۶ میلیون بشکه نفت از بنادر امارات متحده عربی در فجیره اقدام کرد. این اقدامات، باوجود اختلال فیزیکی در حمل و نقل نشان‌دهنده وابستگی شدید به منابع نفتی خاورمیانه است.

در واکنش به این اختلال، هم ژاپن و هم کره جنوبی اکنون قصد دارند تأمین‌کنندگان انرژی خود را متنوع کنند. ژاپن در حال چرخش از خاورمیانه به سمت قاره آمریکا از جمله ایالات متحده و مکزیک است، بطوریکه در ماه ژوئیه تقریباً یک میلیون بشکه نفت از هر دو دریافت کرده است. از سوی دیگر، کره جنوبی با قزاقستان برای خرید ۱۸ میلیون بشکه نفت خام به توافق رسیده است.

با وجود تلاش‌ها برای تنوع‌بخشی، کره جنوبی هنوز به واردات نفت از بنادر ینبع در عربستان سعودی، فجیره و عمان ادامه داده و همچنان به منابع منطقه متکی است. این تداوم وابستگی، نیاز به ایجاد یک شبکه متنوعی از تأمین‌کنندگان را بیشتر آشکار می‌کند.

در مجموع، تجربه ژاپن و کره جنوبی، هم اثربخشی و هم محدودیت‌های ذخایر راهبردی نفت را به عنوان یک سزوکار پوشش ریسک نشان می‌دهد. هر دو کشور، ذخایر خود را حفظ کرده که این امر به آن‌ها اجازه می‌دهد تا از تأثیر فوری کمبود عرضه جلوگیری کنند. با این حال، هر دو کشور نیاز دارند که برای ذخیره‌سازی از طریق مسیرها و بنادر جایگزین به خاورمیانه تکیه کنند، که نشان‌دهنده نقص در شبکه تأمین‌کنندگان آن‌ها است. در نتیجه، ژاپن و کره جنوبی اکنون به دنبال معاملات جدید با مکزیک، ایالات متحده و قزاقستان هستند.