افت نرخ زاد و ولد در حال تبدیل شدن به یکی از مهمترین چالشهای بلندمدت اقتصاد جهان است؛ بحرانی که برخلاف بسیاری از شوکهای اقتصادی، نه در چند ماه یا چند سال، بلکه در طول دههها اثر خود را نشان میدهد.
کشورها برای مقابله با این روند حتی حاضر شدهاند مشوقهای مالی قابلتوجهی پرداخت کنند. با این حال، تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که پول بهتنهایی نتوانسته است مردم را به فرزندآوری بیشتر ترغیب کند.
سنگاپور یکی از تازهترین نمونههاست. نرخ باروری این کشور در سال ۲۰۲۵ به پایینترین سطح تاریخی خود یعنی ۰.۸۷ فرزند به ازای هر زن رسید. دولت سنگاپور نیز بستههای حمایتی جدیدی ارائه کرده که مجموع حمایتهای دولتی برای هر کودک، بسته به ترتیب تولد و شرایط، میتواند به بیش از ۵۵ هزار دلار سنگاپور برسد.
استرالیا، ژاپن و چین نیز برای حمایت از خانوادهها و افزایش فرزندآوری برنامههای مالی مختلفی اجرا کردهاند. در استرالیا، خانوادههای واجد شرایط میتوانند برای فرزند اول حداکثر حدود ۲۱۲۶ دلار استرالیا از محل پرداختهای مربوط به تولد و مکمل نوزاد دریافت کنند؛ برای فرزندان بعدی این رقم حدود ۷۱۰ دلار استرالیا است. علاوه بر این، از ژوئیه ۲۰۲۶ مدت مرخصی با حقوق والدین در استرالیا به حداکثر ۲۶ هفته افزایش یافته است.
در ژاپن نیز سیستم بیمه سلامت عمومی برای تولد هر کودک ۵۰۰ هزار ین، معادل حدود ۳۱۰۰ دلار، پرداخت میکند. دولت ژاپن این رقم را از سال مالی ۲۰۲۳ از ۴۲۰ هزار ین افزایش داده است. :
با وجود این حمایتها، کاهش نرخ باروری همچنان یک مشکل جهانی است. طبق گزارش سازمان ملل، در سال ۲۰۲۴ نرخ باروری در ۵۵ درصد کشورهای و مناطق جهان پایینتر از سطح جانشینی یعنی ۲.۱ فرزند به ازای هر زن بوده است؛ این کشورها در مجموع بیش از دو سوم جمعیت جهان را دربر میگرفتند.
- بحران جهانی: نرخ باروری در ۵۵ درصد کشورهای جهان در سال ۲۰۲۴ پایینتر از سطح جانشینی ۲.۱ فرزند به ازای هر زن بوده است؛ پرداخت مشوقهای مالی نیز هنوز نتوانسته این روند را متوقف کند.
- ایران: جمعیت ایران هنوز در حال افزایش است و در سال ۲۰۲۵ به حدود ۹۲.۴ میلیون نفر رسیده، اما کاهش نرخ رشد جمعیت میتواند در سالهای آینده بازار کار و ساختار سنی کشور را تحت فشار قرار دهد.
- فرصت سرمایهگذاری: کاهش نیروی کار میتواند تقاضا برای هوش مصنوعی، رباتیک و اتوماسیون را افزایش دهد؛ همزمان، صنعت سلامت و مراقبت از سالمندان نیز میتواند از پیر شدن جمعیت منتفع شود.
چرا مردم کمتر بچهدار میشوند؟
کاهش نرخ زاد و ولد فقط به یک عامل مربوط نیست. هزینه بالای مسکن، آموزش و نگهداری از کودکان، نگرانی درباره آینده اقتصادی، افزایش اهمیت مسیر شغلی و تغییر سبک زندگی همگی در این روند نقش دارند.
در واقع، مسئله را میتوان به دو محدودیت مهم خلاصه کرد: هزینه و زمان.
وقتی تشکیل خانواده و بزرگ کردن فرزند به سرمایه مالی و زمانی بیشتری نیاز داشته باشد، بخشی از افراد ممکن است فرزندآوری را به تعویق بیندازند یا تعداد فرزندان کمتری داشته باشند.
چرا کاهش نرخ تولد برای اقتصاد خطرناک است؟
یکی از نکات مهم اینجاست: هوش مصنوعی و رباتها میتوانند بخشی از نیروی کار را جایگزین کنند، اما نمیتوانند بهسادگی جای مصرفکنندگان را بگیرند.
اقتصاد فقط به نیروی کار نیاز ندارد؛ به میلیونها مصرفکننده نیز نیاز دارد که مسکن بخرند، کالا و خدمات مصرف کنند و در چرخه اقتصادی مشارکت داشته باشند.
بنابراین ممکن است فناوری بهرهوری هر کارگر را افزایش دهد، اما اگر تعداد مصرفکنندگان و افراد در سن کار در بلندمدت کاهش پیدا کند، رشد تقاضا و ظرفیت رشد اقتصادی نیز میتواند با فشار مواجه شود.
این همان نقطهای است که بحران جمعیتی میتواند از یک مسئله اجتماعی به یک ریسک اقتصادی و سرمایهگذاری تبدیل شود.
جمعیت سالمند، هزینه بیشتری روی دوش دولت میگذارد
کاهش نرخ تولد همزمان با افزایش طول عمر، ترکیب سنی کشورها را تغییر میدهد.
با افزایش سهم سالمندان، هزینههای بازنشستگی و خدمات درمانی نیز میتواند افزایش پیدا کند؛ در حالی که تعداد افراد در سن کار و پرداخت مالیات ممکن است با سرعت کمتری رشد کند یا کاهش یابد.
دولتها در چنین شرایطی با چند انتخاب دشوار روبهرو میشوند: افزایش مالیات، استقراض بیشتر یا کاهش هزینه در بخشهای دیگر.
اگر این روند برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، فشار بر بدهی دولت، رشد اقتصادی و ارزش پول ملی نیز میتواند افزایش یابد.
یک برنده بزرگ: رباتیک و هوش مصنوعی
اما هر بحران اقتصادی الزاماً برای تمام صنایع خبر بدی نیست.
کمبود نیروی کار میتواند شرکتها را به سمت سرمایهگذاری بیشتر در اتوماسیون، رباتیک و هوش مصنوعی سوق دهد.
اگر استخدام نیروی انسانی دشوارتر و پرهزینهتر شود، استفاده از فناوری برای افزایش بهرهوری جذابتر خواهد شد. سازمان ملل نیز در تحلیل روندهای جمعیتی بر اهمیت فناوری و اتوماسیون برای کشورهایی که با پیر شدن جمعیت و کاهش نیروی کار مواجه هستند تأکید کرده است.
سالمندان؛ بازاری که در حال بزرگتر شدن است
حوزه دیگری که میتواند از تغییرات جمعیتی منتفع شود، صنعت سلامت است.
با افزایش تعداد سالمندان، تقاضا برای داروهای مرتبط با بیماریهای ناشی از افزایش سن، خدمات درمانی، مراقبت از سالمندان و بیمههای سلامت میتواند افزایش پیدا کند.
به همین دلیل، از نگاه سرمایهگذاران، کاهش نرخ زاد و ولد فقط به معنای «جمعیت کمتر» نیست؛ بلکه میتواند به معنای تغییر بزرگ در الگوی تقاضا و انتقال سرمایه بین صنایع مختلف باشد.
مهاجرت؛ راهحل یا فقط یک مُسکن؟
کشورها برای جبران کاهش جمعیت در سن کار یک ابزار دیگر نیز در اختیار دارند: مهاجرت.
آمریکا طی دهههای گذشته توانسته بخش قابلتوجهی از نیروی متخصص خود را از سراسر جهان جذب کند و از این طریق بخشی از فشارهای جمعیتی را کاهش دهد.
اما سختتر شدن سیاستهای مهاجرتی میتواند این مزیت را محدود کند. اگر کشوری همزمان با کاهش نرخ تولد، ورود نیروی کار ماهر را نیز محدود کند، فشار جمعیتی بر بازار کار و اقتصاد میتواند شدیدتر شود.
ایران هم با کاهش شتاب رشد جمعیت روبهرو است
به گزارش یوتوتایمز، کاهش نرخ زاد و ولد فقط یک مسئله جمعیتی نیست؛ این روند میتواند در بلندمدت ساختار اقتصاد، بازار کار، مصرف و حتی بازارهای مالی کشورها را تغییر دهد.
ایران نیز از این روند جمعیتی فاصله ندارد. جمعیت کشور هنوز در حال افزایش است، اما سرعت رشد جمعیت بهطور محسوسی کاهش یافته است. بر اساس دادههای بانک جهانی، جمعیت ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۲.۴ میلیون نفر بوده و نرخ رشد سالانه جمعیت به حدود ۰.۹ درصد رسیده است.
این موضوع نشان میدهد که مسئله ایران در حال حاضر لزوماً «کاهش تعداد جمعیت» نیست؛ بلکه کاهش شتاب رشد جمعیت و تغییر تدریجی ساختار سنی اهمیت بیشتری دارد.
سازمان ملل ایران را در گروه کشورهایی قرار داده است که انتظار میرود جمعیت آنها در فاصله سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۵۴ به اوج برسد. این یعنی ایران در کنار ادامه رشد جمعیت در کوتاهمدت، باید خود را برای پیامدهای جمعیت سالمند و رشد ضعیفتر جمعیت در دهههای آینده آماده کند.
اگر این روند ادامه پیدا کند، تعداد افراد در سن کار میتواند با فشار بیشتری مواجه شود، در حالی که هزینههای مربوط به بازنشستگی و خدمات درمانی افزایش مییابد.
کاهش جمعیت چه معنایی برای سرمایهگذاران دارد؟
برای سرمایهگذاران، این تغییر اهمیت زیادی دارد. اقتصادهایی که جمعیت فعال آنها سریعتر رشد میکند، ظرفیت بیشتری برای گسترش نیروی کار و تقاضای داخلی دارند؛ در مقابل، کاهش رشد جمعیت میتواند دولتها و شرکتها را به سمت افزایش بهرهوری، اتوماسیون و استفاده بیشتر از هوش مصنوعی سوق دهد.
از این منظر، کاهش نرخ زاد و ولد میتواند همزمان یک تهدید و یک فرصت سرمایهگذاری باشد.
شرکتهای فعال در رباتیک، اتوماسیون و هوش مصنوعی ممکن است از تلاش کسبوکارها برای جبران کمبود نیروی کار سود ببرند. در سوی دیگر، صنایع سلامت، داروسازی، بیمه درمانی و خدمات مراقبت از سالمندان میتوانند از افزایش تقاضای ناشی از پیر شدن جمعیت منتفع شوند.
در مقابل، کشورهایی که با رشد جمعیت پایین، کاهش پایه مالیاتی و افزایش هزینههای بازنشستگی و درمان مواجه شوند، ممکن است در بلندمدت با فشار بیشتری بر رشد اقتصادی، بدهی دولت و ارزش پول ملی روبهرو شوند.
بنابراین، برای سرمایهگذاران، جمعیتشناسی دیگر یک آمار صرفاً اجتماعی نیست؛ جمعیت میتواند یکی از مهمترین متغیرهای اقتصادی دهههای آینده باشد.
بحران جمعیتی شاید امروز در مرکز توجه بازارها نباشد، اما تغییر آرام در تعداد تولدها میتواند در سالهای آینده بر بازار کار، مصرف، سود شرکتها، سیاستهای دولت و جریان سرمایهگذاری اثر بگذارد؛ و ایران نیز در مسیر همین تغییر بزرگ جمعیتی قرار گرفته است.
