جنگ ایران در ششمین ماه خود، ساختار سنتی قدرت در بازار نفت را تغییر داده است. اوپک پلاس که سالها یکی از مهمترین بازیگران تعیینکننده قیمت نفت محسوب میشد، اکنون با شرایطی مواجه شده که توانایی آن برای اثرگذاری مستقیم بر بازار کاهش یافته است.
- سهم اوپک پلاس از تولید جهانی نفت به حدود ۴۰ درصد کاهش یافته است.
- اختلال در تنگه هرمز توان این گروه برای مدیریت عرضه جهانی را محدود کرده است.
- کاهش واردات نفت چین در سال ۲۰۲۶ به یکی از مهمترین عوامل تعادل بازار تبدیل شده است.
- چین از یک مصرفکننده بزرگ، به عامل تعیینکننده سمت تقاضای بازار نفت تبدیل شده است.
اختلال در صادرات نفت خاورمیانه، آسیب به زیرساختهای انرژی برخی اعضای اوپک و محدودیت عبور نفتکشها از تنگه هرمز باعث شده این اتحاد نفتی دیگر مانند گذشته نتواند با افزایش یا کاهش سریع تولید، مسیر قیمتها را کنترل کند.
در همین شرایط، چین به تدریج نقش جدیدی در بازار نفت پیدا کرده است. کاهش شدید واردات نفت این کشور در سال ۲۰۲۶ به یکی از عوامل اصلی جلوگیری از افزایش بیشتر قیمتها تبدیل شده و نشان میدهد سمت تقاضا نیز مانند عرضه میتواند نقش یک تنظیمکننده بزرگ را ایفا کند.
کاهش سهم اوپک پلاس در بازار جهانی نفت
بر اساس محاسبات انجامشده بر مبنای دادههای آژانس بینالمللی انرژی، سهم اوپک پلاس از تولید جهانی نفت در ژوئیه ۲۰۲۶ به حدود ۴۰ درصد رسیده است.
این رقم پیش از آغاز حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در اواخر فوریه، بیش از ۴۸ درصد بود. بخشی از این کاهش نیز به خروج امارات متحده عربی از اوپک در ماه مه مربوط میشود که حدود چهار تا پنج درصد از افت سهم بازار را توضیح میدهد.
گروه اصلی اوپک پلاس شامل هفت تولیدکننده بزرگ از جمله عربستان سعودی و روسیه، اکنون تنها حدود یکچهارم تولید جهانی نفت را در اختیار دارد. این تغییر برای سازمانی که در دهههای گذشته یکی از اصلیترین نیروهای تعیینکننده بازار نفت بود، تحول مهمی محسوب میشود.
اوپک در سال ۱۹۶۰ با هدف هماهنگی سیاستهای تولید نفت میان کشورهای عضو شکل گرفت. بعدها در سال ۲۰۱۶ با پیوستن روسیه و چند تولیدکننده دیگر، چارچوب اوپک پلاس ایجاد شد تا این گروه بتواند در برابر کاهش تدریجی سهم خود از بازار جهانی قدرت بیشتری داشته باشد.
سهم اوپک از تولید جهانی نفت در بحرانهای نفتی دهه ۱۹۷۰ به حدود ۵۰ درصد رسیده بود، اما افزایش تولید کشورهای خارج از این سازمان مانند تولیدکنندگان دریای شمال، آلاسکا و سیبری باعث شد این سهم در اواسط دهه ۱۹۸۰ به حدود ۳۰ درصد کاهش یابد.
تنگه هرمز قدرت مانور اوپک پلاس را محدود کرد
یکی از مهمترین دلایل کاهش نفوذ اوپک پلاس، محدود شدن توانایی این گروه برای جبران اختلالهای عرضه است. تنگه هرمز یکی از مهمترین مسیرهای صادرات انرژی جهان محسوب میشود و بخش بزرگی از صادرات نفت عربستان سعودی، عراق، کویت و دیگر کشورهای منطقه از این مسیر عبور میکند. جنگ ایران باعث شده عبور نفتکشها از این مسیر با محدودیت جدی مواجه شود. در نتیجه، حتی زمانی که اوپک پلاس تصمیم به افزایش تولید گرفته، بخش زیادی از این تصمیمها تنها روی کاغذ باقی ماندهاند.
از ماه مارس، گروه اصلی اوپک پلاس شش مرحله افزایش تولید اعلام کرده است، اما محدودیتهای حملونقل و مشکلات زیرساختی باعث شده اثر واقعی این افزایشها بر بازار بسیار محدود باشد.
در گذشته، معاملهگران با دقت بیانیههای اوپک را دنبال میکردند؛ زیرا تصمیم این سازمان درباره میزان تولید میتوانست جهت قیمت نفت را تغییر دهد.
اما اکنون پرسش اصلی بازار دیگر این نیست که اوپک پلاس چه میزان نفت تولید خواهد کرد، بلکه این است که چه مقدار نفت واقعاً امکان تولید و صادرات دارد.
این تفاوت نشان میدهد بحران فعلی بیشتر از آنکه یک مسئله سیاست تولید باشد، یک بحران دسترسی به عرضه است.
چین؛ مصرفکنندهای که به تنظیمکننده بازار تبدیل شد
در حالی که نقش اوپک پلاس در سمت عرضه کاهش یافته، چین در سمت تقاضا اهمیت بیشتری پیدا کرده است. یکی از مهمترین عوامل محدودکننده رشد قیمت نفت در سال ۲۰۲۶، کاهش شدید واردات نفت چین بوده است.
بر اساس دادههای منتشرشده، چین از زمان آغاز جنگ ایران حدود ۴۰۰ میلیون بشکه کمتر از مدت مشابه سال قبل نفت خریداری کرده است. این کاهش واردات دلایل مختلفی دارد؛ از محدودیت صادرات فرآوردههای نفتی گرفته تا کاهش فعالیت پالایشگاهها و رشد استفاده از خودروهای برقی.
در سال گذشته، خرید گسترده نفت توسط چین یکی از عوامل اصلی رشد تقاضای جهانی بود و حتی ممکن است حدود نیمی از افزایش تقاضای نفت جهان را به خود اختصاص داده باشد. اما در سال جاری، شرایط کاملاً تغییر کرده است. کاهش مصرف چین به عاملی تبدیل شده که سقفی برای قیمت نفت ایجاد کرده است.
به گفته تحلیلگران، چین اکنون به نوعی «مرکز اصلی نوسان تقاضا» در بازار نفت تبدیل شده است؛ نقشی که در گذشته بیشتر به اوپک پلاس به عنوان تولیدکننده شناور بازار نسبت داده میشد.
“
«به نظر من، مهمترین پیام این گزارش تغییر مرکز ثقل بازار نفت است. در گذشته، سرمایهگذاران بیشتر منتظر تصمیمات اوپک پلاس درباره میزان تولید بودند، اما امروز محدودیتهای ژئوپلیتیکی و رفتار چین اهمیت بیشتری پیدا کردهاند. اگرچه اوپک پلاس هنوز قدرت بزرگی در بازار دارد، اما توانایی آن برای کنترل قیمت دیگر مانند گذشته مطلق نیست. آینده نفت احتمالاً در تقاطع سه عامل تعیین خواهد شد: امنیت مسیرهای انرژی، سیاست تقاضای چین و سرعت تغییر ساختار مصرف جهانی. این یعنی بازار نفت وارد دورهای شده که قدرت نه فقط در چاههای نفت، بلکه در کنترل تقاضا و مسیرهای انتقال انرژی نیز تعریف میشود.»
بابک شیری
پایان دوران کنترل سنتی بازار نفت؟
بازار نفت در سالهای گذشته معمولاً بر پایه یک تعادل مشخص حرکت میکرد؛ اوپک پلاس عرضه را مدیریت میکرد و رشد تقاضای جهانی، بهویژه از سوی چین، مسیر قیمتها را مشخص میکرد. اما جنگ ایران این معادله را تغییر داده است.
از یک طرف، اوپک پلاس به دلیل محدودیتهای فیزیکی توان واکنش سریع خود را از دست داده و از طرف دیگر، چین با کاهش مصرف خود مانع از جهش شدید قیمتها شده است.
به همین دلیل، بازار نفت در سال ۲۰۲۶ بیش از گذشته تحت تأثیر عوامل خارج از کنترل تولیدکنندگان قرار گرفته است؛ عواملی مانند امنیت مسیرهای انتقال انرژی، سیاستهای اقتصادی چین، توسعه خودروهای برقی و شرایط ژئوپلیتیکی.
این وضعیت میتواند نشانه ورود بازار نفت به دورهای باشد که در آن قدرت قیمتگذاری میان تولیدکنندگان بزرگ و مصرفکنندگان اصلی جهان تقسیم میشود.
جمعبندی
جنگ ایران نهتنها عرضه نفت خاورمیانه را تحت فشار قرار داده، بلکه ساختار قدرت در بازار جهانی انرژی را نیز تغییر داده است. اوپک پلاس همچنان یکی از بزرگترین اتحادهای نفتی جهان است، اما کاهش سهم تولید و محدود شدن توان مدیریت عرضه نشان میدهد دوران نفوذ مطلق این گروه به پایان نزدیک شده است.
در مقابل، چین با مدیریت تقاضای خود به یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده مسیر قیمت نفت تبدیل شده است. کاهش ۴۰۰ میلیون بشکهای خرید نفت این کشور نشان میدهد تغییر رفتار مصرفکنندگان بزرگ میتواند به اندازه تصمیمات تولیدکنندگان بر بازار اثر بگذارد.
در ترجمه برخی نقاط این گزارش از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.
