ادامه فشارهای آمریکا بر صادرات نفت ایران، مسیر جریان نفت در بازار جهانی را بهسرعت تغییر داده است. کاهش عرضه نفت ایران به چین، افزایش خرید نفت روسیه توسط پکن، تغییر مسیر صادرات عربستان و نگرانی اروپا درباره امنیت انرژی نشان میدهد که بحران خاورمیانه تنها یک شوک کوتاهمدت قیمتی نیست، بلکه در حال بازطراحی مسیرهای تجارت انرژی در جهان است.
کاهش صادرات نفت ایران، معادلات انرژی آسیا را تغییر داده است؛ چین برای جبران کمبود عرضه به سمت نفت روسیه حرکت کرده و فشار بیشتری بر بازارهای منطقهای وارد شده است.
عربستان مسیرهای انتقال نفت خود را بازطراحی کرده است؛ افزایش استفاده از مسیر دریای سرخ و مصر نشان میدهد امنیت کشتیرانی به اندازه تولید نفت اهمیت پیدا کرده است.
اروپا توانست شوک نفتی را مدیریت کند، اما گاز همچنان نقطه ضعف اصلی باقی مانده است؛ کاهش سطح ذخایر گاز، نگرانیها درباره فصل زمستان را افزایش داده است.
بازار جهانی نفت وارد دورهای جدید شده است؛ تحریمها، ریسکهای ژئوپلیتیکی و تغییر مسیر تجارت انرژی اکنون به اندازه عرضه و تقاضای اقتصادی بر قیمتها اثر میگذارند.
بر اساس دادههای شرکتهای ردیابی نفتکشها، ذخایر نفت ایران که خارج از خلیج فارس و دریای عمان قرار دارند، از بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه پیش از بازگشت تحریمهای آمریکا به حدود ۸۳ میلیون بشکه کاهش یافته است. بخش بزرگی از این ذخایر در نفتکشهای شناور اطراف سنگاپور قرار دارد، اما از این حجم تنها حدود ۴ میلیون بشکه همچنان بدون خریدار باقی مانده است.
این شرایط نشان میدهد پالایشگاههای مستقل چین که بزرگترین مشتری نفت ایران هستند، احتمالا از ماههای آینده با کمبود عرضه روبهرو خواهند شد و مجبور میشوند منابع جایگزین مانند نفت روسیه، نفت آفریقا یا نفت آمریکای جنوبی را جایگزین کنند.
کاهش صادرات ایران، معادلات نفتی چین را تغییر داد
چین در سالهای اخیر اصلیترین خریدار نفت تحریمی ایران بوده و بیش از ۹۰ درصد صادرات نفت ایران به این کشور اختصاص داشته است. پالایشگاههای مستقل چین که به دلیل ساختار انعطافپذیر خود توانایی خرید نفت ارزانتر را دارند، بخش مهمی از بازار نفت ایران را تشکیل میدهند.
اما بازگشت فشارهای آمریکا و محدود شدن صادرات از پایانه خارک، که حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران از آن انجام میشود، باعث شده عرضه قابل دسترس ایران بهشدت کاهش پیدا کند.
تحلیلگران بازار نفت معتقدند در صورت ادامه این روند، خریداران چینی برای تحویل نفت در اواخر ماه سپتامبر با گزینههای محدودتری مواجه خواهند شد. کاهش عرضه ایران همچنین باعث افزایش قیمت نفت سبک ایران شده است؛ بهگونهای که این نفت در هفته جاری با حدود ۳.۵ دلار بالاتر از قیمت نفت برنت معامله شد، در حالی که یک هفته قبل با تخفیف مشابه نسبت به برنت عرضه میشد.
این تغییر قیمت نشان میدهد بازار بهتدریج کمبود عرضه نفت ایران را در قیمتها لحاظ کرده است.
چین به سمت نفت روسیه حرکت کرد
با کاهش جریان نفت ایران، چین برای جبران کسری عرضه به سمت نفت روسیه حرکت کرده است. بر اساس دادههای بازار، واردات نفت روسیه به چین در ماه اوت حدود ۱.۲۵ میلیون بشکه در روز برآورد شده است.
اگرچه این رقم کمتر از ۱.۴۲ میلیون بشکه در روز ماه ژوئیه است، اما همچنان یکی از بالاترین سطوح خرید نفت روسیه توسط چین در ماههای اخیر محسوب میشود.
این تغییر مسیر اما برای هند هزینه دارد. هند در سالهای اخیر یکی از بزرگترین خریداران نفت روسیه بوده و بخش قابلتوجهی از نفت ارزان روسیه را از بنادر غربی این کشور دریافت میکرد. اکنون چین وارد همان بازار شده و بخشی از نفتی را خریداری میکند که پیشتر مقصد هند بود. برآوردها نشان میدهد واردات نفت روسیه توسط هند از رکورد ۲.۷۹ میلیون بشکه در روز در ماه ژوئیه، به حدود ۱.۸۷ میلیون بشکه در روز در ماه اوت کاهش یافته است.
این کاهش میتواند در ادامه روی صادرات فرآوردههای نفتی هند نیز اثر بگذارد؛ زیرا هند یکی از صادرکنندگان مهم سوختهایی مانند گازوئیل و بنزین در بازار آسیا است.
عربستان مسیر صادرات نفت خود را تغییر داد
در سوی دیگر بازار، عربستان سعودی نیز برای مقابله با تهدیدهای امنیتی دریای سرخ، مسیر انتقال نفت خود را تغییر داده است.
شرکت آرامکو، بزرگترین صادرکننده نفت جهان، انتقال نفت از بندر ینبع در دریای سرخ به سمت شمال و سپس عبور آن از مسیر مصر را افزایش داده است تا خطر حملات گروه حوثیها در جنوب دریای سرخ و تنگه بابالمندب کاهش یابد.
در این مسیر، نفت ابتدا از بندر ینبع به بندر عین سخنه مصر منتقل میشود و سپس از طریق خط لوله سوئز ـ مدیترانه به بندر سیدی کریر در دریای مدیترانه میرسد. این مسیر جدید باعث شده صادرات نفت عربستان از مسیر شمال دریای سرخ حدود ۳۳ درصد افزایش یابد و به حدود ۱.۱ میلیون بشکه در روز برسد.
حداقل چهار نفتکش در هفتههای اخیر چندین بار این مسیر را طی کردهاند و بیش از ۱۶ میلیون بشکه نفت را جابهجا کردهاند. با این حال، استفاده از این مسیر زمان انتقال نفت عربستان به مشتریان آسیایی را افزایش داده و حدود یک ماه به زمان حمل اضافه میکند.
این اتفاق نشان میدهد حتی بزرگترین صادرکنندگان نفت جهان نیز در شرایط فعلی مجبور به تغییر مسیرهای سنتی خود شدهاند.
قیمت نفت دوباره تحت فشار ریسکهای ژئوپلیتیکی قرار گرفت
افزایش فشارهای اقتصادی آمریکا علیه ایران و ادامه حملات به زیرساختهای انرژی روسیه باعث شد قیمت نفت برای دومین هفته متوالی افزایش یابد. قیمت نفت برنت در معاملات اخیر به حدود ۹۳.۵۰ دلار در هر بشکه رسید و نفت آمریکا نیز در محدوده ۸۶.۴۳ دلار معامله شد.
اظهارات مقامهای آمریکایی درباره اعمال شدیدترین فشارهای اقتصادی علیه ایران، نگرانی بازار را افزایش داده است. واشنگتن اعلام کرده کشورهایی که به اقتصاد ایران کمک کنند ممکن است با پیامدهای اقتصادی گسترده مواجه شوند. با این حال، اجرای این سیاست با یک چالش مهم روبهرو است؛ چین بزرگترین خریدار نفت ایران محسوب میشود و تاکنون بارها مخالفت خود را با استفاده از تحریمها برای حل اختلافات سیاسی اعلام کرده است.
تحلیلگران معتقدند اگر صادرات ایران برای مدت طولانی محدود بماند، بازار جهانی نفت باید خود را با یک تغییر ساختاری جدید هماهنگ کند؛ تغییری که در آن روسیه، عربستان، آفریقا و آمریکای جنوبی نقش بیشتری در تأمین نفت آسیا خواهند داشت.
اروپا از بحران نفت عبور کرد، اما آزمون بزرگتر در راه است
بحران اخیر انرژی نشان داد که سیستم ذخایر اضطراری اروپا توانست از یک شوک بزرگ جلوگیری کند. اختلال در عبور نفتکشها از تنگه هرمز، افزایش هزینه حملونقل، رشد قیمت بیمه کشتیها و نگرانی درباره تأمین سوخت، بزرگترین آزمون انرژی اروپا در سالهای اخیر بود.
با این حال، برخلاف نگرانیهای اولیه، اروپا با کمبود شدید نفت، گازوئیل یا سوخت هواپیما مواجه نشد. ترکیبی از ذخایر اضطراری، تغییر مسیر محمولهها، انعطاف پالایشگاهها و کاهش بخشی از تقاضا باعث شد بازار انرژی این منطقه بدون بحران فیزیکی گسترده به فعالیت خود ادامه دهد.
اما این موفقیت یک هشدار مهم نیز داشت؛ ذخایر اضطراری میتوانند زمان بخرند، اما نمیتوانند وابستگی بلندمدت به واردات انرژی را از بین ببرند.
بزرگترین آزادسازی ذخایر نفتی تاریخ
در ماه مارس، کشورهای عضو آژانس بینالمللی انرژی تصمیم گرفتند حدود ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری خود را وارد بازار کنند؛ اقدامی که بزرگترین عملیات هماهنگ آزادسازی ذخایر در تاریخ این سازمان محسوب میشود.
کشورهای اروپایی عضو این سازمان حدود ۱۰۷.۵ میلیون بشکه از این مقدار را تأمین کردند. نکته مهم این بود که بخش عمده این ذخایر نفت خام نبود، بلکه شامل فرآوردههای نفتی آماده مصرف مانند سوخت هواپیما و گازوئیل بود.
حدود ۶۸ درصد از ذخایر آزادشده را فرآوردههای نفتی تشکیل میداد و تنها ۳۲ درصد نفت خام بود. این تصمیم از نظر بازار اهمیت زیادی داشت، زیرا کمبود اصلی در شرایط بحرانی معمولاً مربوط به سوخت قابل مصرف است، نه صرفاً نفت خام. اروپا همچنین بخشی از الزامات نگهداری ذخایر اجباری توسط شرکتها را کاهش داد تا امکان عرضه بیشتر به بازار فراهم شود.
این اقدام نشان داد مدیریت بحران انرژی تنها به میزان ذخایر وابسته نیست، بلکه سرعت تبدیل منابع ذخیرهشده به سوخت مورد نیاز مصرفکنندگان اهمیت بیشتری دارد.
ذخایر نفت اروپا کاهش یافته اما همچنان یک ابزار مهم است
اتحادیه اروپا یک مخزن ذخیره مشترک ندارد، بلکه هر کشور ترکیبی از ذخایر دولتی، ذخایر شرکتهای خصوصی و نهادهای ملی نگهداری انرژی را مدیریت میکند. بر اساس قوانین اروپا، هر کشور باید ذخایری معادل حداقل ۹۰ روز واردات خالص نفت یا ۶۱ روز مصرف داخلی، هرکدام که بیشتر باشد، نگهداری کند.
اما استفاده اخیر از ذخایر باعث شده حاشیه امنیت اروپا کاهش پیدا کند. ذخایر اضطراری برای مقابله با شوکهای کوتاهمدت طراحی شدهاند، نه جایگزینی دائمی عرضه جهانی. برای مقایسه، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از مسیر تنگه هرمز عبور میکند. بنابراین حتی آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکهای ذخایر جهانی، معادل حدود ۲۰ روز جریان عادی نفت از این مسیر است.
این موضوع نشان میدهد ذخایر استراتژیک تنها میتوانند فرصت تطبیق ایجاد کنند و نمیتوانند برای مدت طولانی جایگزین تولیدکنندگان بزرگ نفت شوند.
نگرانی اصلی اروپا اکنون گاز است
در حالی که بازار نفت اروپا توانست شوک اخیر را مدیریت کند، وضعیت گاز طبیعی نگرانی بیشتری ایجاد کرده است. تا اواسط ماه اوت، سطح ذخایر گاز اتحادیه اروپا حدود ۶۱ درصد پر بود؛ در حالی که میانگین پنجساله در همین زمان حدود ۷۸ درصد بوده است. کاهش ذخایر باعث افزایش نگرانی معاملهگران درباره فصل زمستان شده و قیمت گاز اروپا به بیش از ۶۰ یورو به ازای هر مگاوات ساعت افزایش یافته است.
اروپا هنوز با کمبود فیزیکی گاز مواجه نیست. ظرفیت واردات گاز مایع، عرضه گاز نروژ، قراردادهای جدید با تأمینکنندگان و شبکه انتقال داخلی همچنان امکان مدیریت شرایط را فراهم میکند.
اما فضای مانور نسبت به سالهای گذشته کمتر شده است.
گاز ذخیرهشده در تابستان نقش حیاتی در تأمین انرژی زمستان دارد. استفاده زودهنگام از این ذخایر برای کنترل قیمتها ممکن است در کوتاهمدت فشار بازار را کاهش دهد، اما در ماههای سردتر اروپا را مجبور خواهد کرد با قیمتهای بالاتر دوباره اقدام به خرید کند.
“
«بازار نفت در سال ۲۰۲۶ بیش از هر زمان دیگری نشان داده که امنیت انرژی فقط به میزان تولید وابسته نیست؛ مسیر انتقال، روابط سیاسی و توانایی کشورها برای مدیریت بحران، عوامل اصلی تعیینکننده آینده قیمتها خواهند بود.»
بابک شیری
آینده انرژی اروپا به کاهش وابستگی وابسته است
بحران اخیر بار دیگر نشان داد امنیت انرژی تنها با ذخیره کردن سوخت حاصل نمیشود، بلکه کاهش وابستگی به منابع خارجی اهمیت بیشتری دارد. حرکت اروپا به سمت انرژیهای تجدیدپذیر، ذخیره برق، توسعه شبکه انتقال و افزایش بهرهوری میتواند ساختار امنیت انرژی این قاره را تغییر دهد.
در یک سیستم مبتنی بر نفت و گاز، توقف واردات بهسرعت به کمبود انرژی منجر میشود؛ زیرا نیروگاهها، خودروها و صنایع به جریان دائمی سوخت نیاز دارند. اما در یک سیستم مبتنی بر انرژیهای داخلی مانند خورشید، باد و ذخیرهسازی برق، بخش بزرگی از انرژی مورد نیاز میتواند بدون وابستگی روزانه به واردات تأمین شود.
البته این به معنای حذف کامل ذخایر نیست. اروپا همچنان به ذخیره باتری، تجهیزات شبکه، مواد اولیه حیاتی، قطعات نیروگاهها و حتی سوختهای جایگزین برای بخشهایی مانند حملونقل هوایی نیاز خواهد داشت.
تفاوت اصلی این است که در آینده، امنیت انرژی کمتر به ذخیره میلیونها بشکه نفت و بیشتر به ایجاد زیرساختهای مقاوم وابسته خواهد بود.
سرمایهگذاری جدید نفتی در آفریقا؛ نیجریه به دنبال بازگشت بزرگ
در کنار تحولات خاورمیانه، کشورهای تولیدکننده آفریقایی نیز تلاش میکنند از شرایط جدید بازار انرژی استفاده کنند. نیجریه اعلام کرده مشوقهای جدید برای پروژههای نفت و گاز دریایی میتواند حدود ۵۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری جدید جذب کند.
این کشور هدفگذاری کرده تولید نفت خود را تا سال ۲۰۳۰ به ۳ میلیون بشکه در روز افزایش دهد؛ اما برای رسیدن به این هدف نیازمند سرمایهگذاری گسترده و نیروی متخصص بیشتر است. سرمایهگذاری سالانه صنعت نفت و گاز نیجریه از حدود ۲۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۴ به تنها ۲ میلیارد دلار کاهش یافته بود. با این حال، افزایش امنیت در مناطق نفتخیز و کاهش سرقت نفت باعث شده تولید این کشور دوباره رشد کند.
طبق دادههای رسمی، تولید نفت خام و میعانات نیجریه در ماههای اخیر به حدود ۱.۶۷ میلیون بشکه در روز رسیده است و دولت این کشور امیدوار است در سالهای آینده سهم بیشتری از بازار جهانی به دست آورد.
بازار نفت وارد مرحله جدیدی شده است
تحولات اخیر نشان میدهد بازار جهانی نفت دیگر تنها بر اساس عرضه و تقاضای اقتصادی حرکت نمیکند. مسائل امنیتی، مسیرهای کشتیرانی، تحریمها و رقابت قدرتهای بزرگ اکنون نقش تعیینکنندهای در قیمتها دارند. کاهش صادرات ایران، تغییر مسیر نفت عربستان، افزایش خرید چین از روسیه و نگرانی اروپا درباره ذخایر انرژی، همگی نشانههایی از تغییر ساختار بازار هستند.
در کوتاهمدت، ادامه تنشهای خاورمیانه میتواند قیمت نفت را در سطوح بالا نگه دارد. اما در بلندمدت، واکنش کشورها به این بحران تعیین خواهد کرد که آیا بازار جهانی دوباره به ساختار قبلی بازمیگردد یا وارد دورهای جدید از رقابت انرژی میشود.
برداشت کلی این است که بحران فعلی فقط یک شوک قیمتی نیست؛ بلکه آزمونی برای میزان آمادگی کشورها در برابر تغییرات ژئوپلیتیکی و بازتعریف مسیر آینده انرژی جهان است.
در ترجمه برخی نقاط این مقاله از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.
