بحران هرمز، جهش نفت و بازطراحی بازار انرژی جهان؛ از توقف نفتکش‌ها تا شوک پالایشی عربستان

بازار جهانی انرژی بار دیگر در مرکز یک بحران ژئوپلیتیکی بزرگ قرار گرفته است. تشدید درگیری‌ها در خاورمیانه، تهدید امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز، حملات به زیرساخت‌های انرژی و اختلال در زنجیره تأمین باعث شده نگرانی درباره آینده عرضه نفت و گاز افزایش پیدا کند.

تنگه هرمز که یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان محسوب می‌شود، بار دیگر به نقطه اصلی نگرانی بازار تبدیل شده است. این آبراه استراتژیک روزانه حجم قابل توجهی از صادرات نفت و گاز خاورمیانه را جابه‌جا می‌کند و هرگونه اختلال در آن می‌تواند قیمت انرژی در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار دهد.

در روزهای اخیر، همزمان با افزایش تنش میان ایران و آمریکا، چندین رویداد مهم از جمله بازگشت حملات دریایی، توقف عبور برخی نفتکش‌ها، کاهش صادرات LNG قطر و آسیب به پالایشگاه‌های منطقه باعث شد قیمت نفت برنت دوباره به بالای ۹۰ دلار در هر بشکه بازگردد.

آیا تنگه هرمز وارد مرحله جدیدی از بحران شده است؟

سپاه پاسداران ایران اعلام کرده است دو نفتکش که قصد عبور از مسیر جنوبی تنگه هرمز با حمایت آمریکا را داشتند، پس از وقوع آتش‌سوزی در یکی از کشتی‌ها، مسیر خود را تغییر داده و بازگشته‌اند.

طبق اعلام ایران، این دو نفتکش تلاش کرده بودند از مسیر جنوبی نزدیک به سواحل عمان عبور کنند؛ مسیری که گفته می‌شود تحت حفاظت آمریکا قرار دارد، اما تهران آن را «ناامن» اعلام کرده است.

سپاه پاسداران در بیانیه‌ای اعلام کرده است:

«تنگه هرمز تا زمانی که تهدیدها و دخالت آمریکا در حرکت‌های دریایی منطقه ادامه داشته باشد، بازگشایی نخواهد شد.»

این تحولات باعث شده بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی و اپراتورهای نفتکش، عبور از این مسیر را متوقف یا محدود کنند. برخی کشتی‌ها نیز برای کاهش احتمال شناسایی، سیستم‌های ردیابی خود را خاموش کرده‌اند که در صنعت حمل‌ونقل دریایی با عنوان Dark Mode شناخته می‌شود.

نفت از مرز ۹۰ دلار عبور کرد؛ بازار دوباره حق بیمه جنگی را قیمت‌گذاری می‌کند

پس از فروپاشی آتش‌بس کوتاه‌مدت میان طرف‌های درگیر، نگرانی‌ها درباره گسترش جنگ افزایش یافت.

نیروهای فرماندهی مرکزی آمریکا (CENTCOM) اعلام کردند حملات گسترده‌ای علیه اهداف سپاه پاسداران ایران انجام داده‌اند. این اقدام پس از حملات موشکی ایران علیه نیروهای آمریکایی در منطقه صورت گرفت.

در واکنش به افزایش تنش‌ها، نفت خام دوباره رشد کرد:

• برنت: حدود ۹۱.۸۰ دلار در هر بشکه
• WTI آمریکا: حدود ۸۴.۸۵ دلار در هر بشکه

قیمت نفت در یک مقطع بیش از ۶ درصد رشد کرد؛ زیرا بازار احتمال اختلال گسترده‌تر در عرضه جهانی را دوباره در نظر گرفت.

تحلیلگران معتقدند تا زمانی که عبور امن نفتکش‌ها از تنگه هرمز تضمین نشود، بازار یک «حق بیمه ریسک ژئوپلیتیکی» را روی قیمت نفت حفظ خواهد کرد.

تنگه هرمز حدود یک‌پنجم تجارت جهانی نفت و گاز را تحت تأثیر قرار می‌دهد و هرگونه اختلال پایدار در این مسیر می‌تواند فشار شدیدی بر قیمت انرژی وارد کند.

قطر و بحران LNG؛ نخستین محموله گاز پس از حمله به نفتکش‌ها عبور کرد

در بخش گاز طبیعی نیز بحران خاورمیانه تأثیر خود را نشان داده است.

شرکت QatarEnergy موفق شد نخستین محموله LNG را پس از حمله به یکی از کشتی‌های حامل گاز خود از تنگه هرمز عبور دهد.

این کشتی که از پایانه رأس لفان قطر حرکت کرده بود، مقصد پاکستان را دنبال می‌کرد.

پاکستان یکی از مشتریان بزرگ گاز مایع قطر است، اما جنگ باعث شده این کشور برای تأمین نیاز خود به بازار لحظه‌ای LNG مراجعه کند و هزینه بیشتری پرداخت کند.

در همین حال، قطر انرژی برای جبران کاهش تولید خود اقدام به خرید ۳۳ محموله LNG در بازار جهانی کرده است.

قطر اعلام کرده بود آسیب‌های وارد شده به مجتمع LNG رأس لفان، بزرگ‌ترین مجموعه تولید LNG جهان، می‌تواند:

• حدود ۲۰ میلیارد دلار کاهش درآمد سالانه ایجاد کند.
• تعمیرات آن تا ۵ سال زمان ببرد.

شرکت قطر انرژی همچنین وضعیت فورس‌ماژور خود را که از ماه مارس آغاز شده بود تا اکتبر تمدید کرده است.

چین؛ جهش مصرف زغال‌سنگ در موج گرما

در حالی که بازار نفت تحت تأثیر بحران خاورمیانه قرار گرفته، بازار زغال‌سنگ چین نیز با یک شوک تقاضا روبه‌رو شده است.

موج گرمای شدید در مناطق مرکزی و شرقی چین باعث افزایش مصرف برق و رشد تقاضا برای نیروگاه‌های زغال‌سنگی شده است.

قیمت زغال‌سنگ حرارتی در بندر Qinhuangdao پس از افت ابتدای ماه دوباره افزایش یافته و انتظار می‌رود روند صعودی آن ادامه پیدا کند.

دلایل اصلی رشد قیمت:

• افزایش مصرف برق به دلیل گرمای شدید.
• کاهش تولید برق‌آبی و بادی.
• تعطیلی چند معدن بزرگ در استان شانشی.
• نگرانی درباره محدودیت عرضه داخلی.

چهار معدن زغال‌سنگ در منطقه یولین، یکی از بزرگ‌ترین مراکز تولید زغال‌سنگ چین، به دلیل بررسی‌های ایمنی تعطیل شده‌اند.

اگرچه ذخایر زغال‌سنگ چین همچنان در سطح مناسبی قرار دارد، اما دولت پکن در برنامه انرژی پنج‌ساله جدید خود همچنان زغال‌سنگ را به عنوان «ضمانت پایه‌ای امنیت برق» حفظ کرده است.

ژاپن به دنبال نفت کانادا؛ پایان وابستگی مطلق به خاورمیانه؟

بحران خاورمیانه باعث شده کشورهای آسیایی به دنبال منابع جایگزین نفت باشند.

شرکت ژاپنی Eneos نخستین محموله نفت کانادا را از سال ۲۰۲۵ خریداری کرده است.

این نفت از طریق خط لوله Trans Mountain کانادا به بازار آسیا منتقل شده است.

اهمیت این معامله زمانی مشخص می‌شود که بدانیم:

• ژاپن پیش از بحران، بیش از ۹۰ درصد نفت خود را از تولیدکنندگان خاورمیانه تأمین می‌کرد.
• صادرات نفت کانادا به آسیا پس از توسعه خط لوله Trans Mountain افزایش یافته است.
• حدود ۷۷ درصد صادرات نفت بندر ونکوور در سال جاری به مقصد آسیا ارسال شده است.

شرکت Trans Mountain اعلام کرده است امکان افزایش ظرفیت خط لوله تا ۱.۲ میلیون بشکه در روز وجود دارد.

شوک دوم بازار انرژی؛ توقف پالایشگاه ۴۰۰ هزار بشکه‌ای عربستان

یکی از مهم‌ترین تحولات اخیر بازار انرژی، حمله به پالایشگاه جازان عربستان و توقف فعالیت این مجتمع توسط آرامکو پس از حمله حوثی‌ها بوده است. این پالایشگاه با ظرفیت ۴۰۰ هزار بشکه در روز، نقش مهمی در تأمین فرآورده‌های نفتی منطقه دارد. اهمیت این حادثه فقط به کاهش عرضه نفت خام محدود نمی‌شود؛ بلکه نگرانی اصلی بازار، کمبود احتمالی فرآورده‌هایی مانند دیزل، گازوئیل و سوخت هواپیما است؛ محصولاتی که انعطاف‌پذیری کمتری نسبت به نفت خام دارند.

پالایشگاه جازان پیش از توقف، بیش از ۲۰۰ هزار بشکه در روز صادرات فرآورده داشت و بیش از نیمی از این صادرات به دیزل و گازوئیل اختصاص داشت. در سال‌های اخیر، کاهش ظرفیت مازاد پالایشی جهان باعث شده اختلال در هر پالایشگاه بزرگ، تأثیر بیشتری بر قیمت سوخت و حاشیه سود پالایشگران داشته باشد. به همین دلیل، بازار انرژی اکنون بیش از آنکه نگران کمبود نفت خام باشد، نگران محدودیت ظرفیت تبدیل نفت خام به سوخت قابل مصرف است.

چرا دیزل می‌تواند بحران اصلی انرژی باشد؟

در حالی که تمرکز بازار عمدتاً روی قیمت نفت خام است، بخش پالایشگاهی می‌تواند عامل اصلی افزایش هزینه انرژی باشد. قیمت بنزین آمریکا حدود ۴.۰۹ دلار به ازای هر گالن و قیمت دیزل حدود ۵.۳۱ دلار به ازای هر گالن است؛ یعنی دیزل تقریباً ۳۰٪ گران‌تر از بنزین معامله می‌شود.

اهمیت دیزل به دلیل نقش مستقیم آن در اقتصاد است؛ از حمل‌ونقل کالا و زنجیره تأمین مواد غذایی گرفته تا کشاورزی و صنایع سنگین. به همین دلیل، حتی در صورت کاهش قیمت نفت خام، فشار هزینه‌ها می‌تواند از مسیر فرآورده‌های پالایشی ادامه پیدا کند و هزینه زندگی همچنان بالا باقی بماند.

“

«بحران اخیر خاورمیانه نشان داد آسیب‌پذیری بازار انرژی فقط در حجم نفت خام نیست، بلکه در مسیرهای انتقال و ظرفیت پالایش نیز قرار دارد. تنگه هرمز همچنان مهم‌ترین نقطه ریسک جهان انرژی است، اما توقف پالایشگاه جازان عربستان و فشار بر بازار LNG قطر نشان می‌دهد حتی خارج از این مسیر نیز زیرساخت‌های انرژی در معرض تهدید قرار دارند. سه شاخص اهمیت بیشتری دارد: اختلاف قیمت نفت خام و فرآورده‌ها (Crack Spread)، وضعیت حمل‌ونقل دریایی و واکنش کشورهای آسیایی برای جایگزینی نفت خاورمیانه. در صورت ادامه تنش‌ها، بازار ممکن است نه با کمبود نفت خام، بلکه با کمبود سوخت آماده مصرف مواجه شود.»

بابک شیری