ایالات متحده در حال پیشبرد پروژهای در عراق است که در ظاهر تنها یک طرح برای واردات گاز طبیعی مایعشده به نظر میرسد، اما ابعاد آن میتواند بسیار فراتر از یک پروژه انرژی باشد. قرار است این پایانه در سهماهه دوم سال ۲۰۲۷ فعالیت خود را آغاز کند و نخستین پایانه واردات گاز طبیعی مایعشده در تاریخ عراق باشد؛ پروژهای که در صورت توسعه میتواند جایگاه بغداد را در معادلات انرژی منطقه تغییر دهد و همزمان نفوذ آمریکا را در یکی از مهمترین کشورهای نفتخیز خاورمیانه افزایش دهد.
- آمریکا در عراق نخستین پایانه واردات گاز طبیعی مایعشده را با سرمایهگذاری اولیه ۴۵۰ میلیون دلار میسازد که قرار است از سهماهه دوم ۲۰۲۷ فعال شود.
- ظرفیت اولیه پایانه ۵۰۰ میلیون فوت مکعب در روز است و عراق متعهد به دریافت حداقل ۲۵۰ میلیون فوت مکعب در روز شده است.
- این پروژه میتواند وابستگی انرژی عراق به ایران را کاهش داده و همزمان نفوذ آمریکا را در برابر چین در یکی از مهمترین کشورهای نفتخیز منطقه افزایش دهد.
- با توجه به اینکه بیش از ۹۰ درصد درآمد دولت عراق از نفت و گاز تأمین میشود، رقابت بر سر زیرساختهای انرژی این کشور میتواند به یکی از محورهای مهم ژئوپلیتیک خاورمیانه تبدیل شود.
اهمیت این طرح زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم عراق همچنان برای بیش از ۹۰ درصد درآمدهای دولت خود به نفت و گاز وابسته است. بنابراین، هرگونه تغییر در زیرساختهای انرژی این کشور نهتنها یک تصمیم اقتصادی، بلکه اقدامی با پیامدهای سیاسی و ژئوپلیتیکی است. واشنگتن در شرایطی به دنبال تقویت جایگاه خود در عراق است که تهران و پکن طی سالهای گذشته روابط اقتصادی و انرژی خود را با بغداد به شکل قابلتوجهی گسترش دادهاند.
نخستین پایانه گاز مایع عراق ساخته میشود
پروژه جدید در بندر خور الزبیر در جنوب عراق ساخته خواهد شد و شرکت آمریکایی اکسلریت انرژی مسئولیت توسعه، تأمین مالی و بهرهبرداری از آن را بر عهده دارد. این شرکت که یکی از بزرگترین فعالان جهان در زمینه واحدهای شناور ذخیرهسازی و بازگازسازی گاز طبیعی مایعشده است، توافقی یکپارچه با وزارت برق عراق امضا کرده و بودجه اولیه پروژه حدود ۴۵۰ میلیون دلار تعیین شده است.
با این حال، بر اساس اطلاعات ارائهشده در گزارش، رقم ۴۵۰ میلیون دلار احتمالاً تنها نقطه آغاز سرمایهگذاری خواهد بود و هزینه نهایی پروژه میتواند افزایش پیدا کند. اکسلریت انرژی بهعنوان توسعهدهنده تجاری اصلی پروژه، مسئولیت مجموعهای از فعالیتها از جمله مهندسی، تأمین تجهیزات، لایروبی و آمادهسازی محل را بر عهده خواهد داشت.
این شرکت همچنین وظیفه نصب تجهیزات، ارتقای امکانات اسکله و تقویت زیرساختهای پایانه را برای پشتیبانی از فعالیت واحد شناور ذخیرهسازی و بازگازسازی بر عهده خواهد داشت. علاوه بر زیرساخت، اکسلریت انرژی قرار است تأمین محمولههای گاز طبیعی مایعشده را نیز انجام دهد؛ به این معنا که توسعه پایانه و تأمین سوخت در قالب یک ساختار یکپارچه انجام خواهد شد.
ظرفیت اولیه ۵۰۰ میلیون فوت مکعب در روز
پایانه خور الزبیر در مرحله نخست با ظرفیت تضمینشده بازگازسازی ۵۰۰ میلیون فوت مکعب استاندارد در روز طراحی شده است. عراق نیز متعهد شده حداقل روزانه ۲۵۰ میلیون فوت مکعب استاندارد از این ظرفیت را دریافت کند.
همین ارقام نشان میدهد پروژه صرفاً یک زیرساخت محدود برای تأمین اضطراری انرژی نیست و میتواند به تدریج به یکی از اجزای مهم شبکه گاز عراق تبدیل شود. اهمیت آن برای بغداد نیز از این جهت بالاست که کمبود گاز طبیعی یکی از مشکلات ساختاری بخش برق عراق محسوب میشود و وابستگی این کشور به منابع خارجی، بهویژه در دورههای افزایش مصرف، فشار بیشتری بر شبکه انرژی وارد میکند.
از نگاه آمریکا، ایجاد چنین زیرساختی میتواند به واشنگتن امکان دهد نقش بیشتری در تأمین انرژی عراق داشته باشد؛ موضوعی که در بلندمدت میتواند به کاهش وابستگی بغداد به برخی منابع و مسیرهای انرژی تحت نفوذ ایران کمک کند.
چرا عراق برای آمریکا اهمیت دارد؟
عراق از سالها پیش یکی از نقاط مهم سیاست خارجی آمریکا در خاورمیانه بوده است. پس از سرنگونی صدام حسین در سال ۲۰۰۳، حضور و فعالیت آمریکا در عراق ابعاد مختلفی پیدا کرد و این کشور به یکی از مهمترین میدانهای رقابت قدرتهای منطقهای و جهانی تبدیل شد.
در این میان، ایران به دلیل پیوندهای سیاسی، اقتصادی، نظامی و مذهبی، نفوذ گستردهای در عراق دارد. همزمان چین نیز طی سالهای اخیر حضور اقتصادی خود را در این کشور افزایش داده است.
روابط چین و عراق از سال ۲۰۱۹ با توافق نفت در برابر بازسازی و سرمایهگذاری وارد مرحله جدیدی شد و در سال ۲۰۲۱ نیز چارچوب همکاری میان دو کشور گسترش پیدا کرد. به همین دلیل، واشنگتن اکنون با یک مسئله چندلایه مواجه است: عراق از یک طرف همسایه ایران است و از سوی دیگر در حال تبدیل شدن به یکی از نقاط مهم حضور اقتصادی چین در خاورمیانه است.
نفت عراق؛ حلقه مهم ارتباط بغداد و تهران
اهمیت عراق برای ایران تنها به روابط سیاسی محدود نمیشود. ارتباطات اقتصادی و ساختار نفتی دو کشور نیز در این میان نقش مهمی دارد. برخی از میادین نفتی ایران و عراق در مخازن مشترک قرار دارند و همین موضوع امکان شکلگیری ارتباطات پیچیده میان جریانهای نفتی دو کشور را فراهم کرده است.
گزارش مورد بررسی همچنین به این موضوع اشاره میکند که بخشی از نفت تحریمشده ایران در گذشته از مسیرهایی که آن را به عنوان نفت عراق معرفی میکردند، وارد بازار شده است. همین ارتباطات باعث شده عراق برای تداوم جریان اقتصادی ایران تحت فشار تحریمها اهمیت ویژهای داشته باشد.
از طرف دیگر، روابط چین با ایران و عراق به پکن امکان داده است نفوذ قابلتوجهی بر دو مسیر مهم انرژی منطقه داشته باشد؛ تنگه هرمز و تنگه بابالمندب. تنگه هرمز در گذشته مسیر عبور حداکثر حدود ۳۰ درصد نفت جهان و نزدیک به ۲۰ درصد گاز طبیعی مایعشده بوده است. بابالمندب نیز در شرایط عادی حدود ۱۲ درصد تجارت دریابرد نفت جهان و حدود ۸ درصد محمولههای گاز طبیعی مایعشده را در خود جای داده است.
به همین دلیل، کنترل یا نفوذ بر زنجیره انرژی پیرامون این مسیرها تنها یک موضوع تجاری نیست و مستقیماً با امنیت انرژی جهان ارتباط دارد.
واشنگتن به دنبال تغییر توازن قدرت در عراق است
از نگاه آمریکا، تقویت زیرساخت گاز در عراق میتواند بخشی از یک راهبرد گستردهتر برای تغییر توازن روابط بغداد باشد. هدف احتمالی این است که وابستگی عراق به ایران کاهش پیدا کند و در مقابل، ارتباط اقتصادی و انرژی این کشور با آمریکا و متحدان غربی افزایش یابد.
اهمیت گاز طبیعی در این راهبرد پس از جنگ روسیه و اوکراین بیشتر شده است. از زمان آغاز جنگ در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، گاز طبیعی مایعشده به یکی از مهمترین منابع اضطراری انرژی برای بازار جهانی تبدیل شده و آمریکا نیز توانسته جایگاه خود را در صادرات این سوخت تقویت کند.
آمریکا تا پایان سال ۲۰۲۲ به بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی مایعشده جهان تبدیل شد و اکنون حدود ۱۸ میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی در روز را برای صادرات به گاز مایعشده تبدیل میکند. اداره اطلاعات انرژی آمریکا نیز پیشبینی کرده ظرفیت صادرات این کشور تا سال ۲۰۳۱ تقریباً دو برابر سطح سال ۲۰۲۴ شود.
این ظرفیت رو به رشد به واشنگتن اجازه میدهد علاوه بر صادرات انرژی، از گاز بهعنوان ابزاری برای گسترش روابط اقتصادی و راهبردی با کشورهای مختلف استفاده کند.
آسیبپذیری صادرکنندگان منطقهای، فرصت آمریکا را بیشتر کرده است
یکی دیگر از عواملی که اهمیت پروژه عراق را افزایش داده، آسیب واردشده به برخی زیرساختهای انرژی در منطقه است. قطر که یکی از صادرکنندگان بزرگ گاز طبیعی مایعشده جهان محسوب میشود، با خسارتهایی در تأسیسات گازی خود مواجه شده و برآوردهای فعلی نشان میدهد بازسازی کامل تأسیسات عظیم گنبد شمالی در شهر صنعتی رأس لفان ممکن است سه تا پنج سال زمان ببرد.
چنین وضعیتی میتواند برای آمریکا یک فرصت راهبردی ایجاد کند. اگر بخشی از ظرفیت صادراتی کشورهای مهم منطقه برای مدتی محدود شود، تقاضا برای گاز آمریکایی افزایش پیدا خواهد کرد و واشنگتن میتواند حضور خود را در بازارهای جدید گسترش دهد.
عراق در این میان موقعیت ویژهای دارد؛ کشوری که هم منابع عظیم نفت و گاز دارد، هم در مجاورت مسیرهای حیاتی انتقال انرژی قرار گرفته و هم شبکه روابط آن میان آمریکا، ایران و چین در حال رقابت است.
انرژی در مرکز رقابت آمریکا و چین
پروژه خور الزبیر را میتوان در چارچوب بزرگتر رقابت آمریکا و چین در خاورمیانه نیز بررسی کرد. چین طی سالهای گذشته با توسعه طرحهای زیرساختی و انرژی در قالب ابتکار کمربند و جاده، حضور اقتصادی خود را در کشورهای منطقه افزایش داده است.
واشنگتن در مقابل تلاش میکند با ارائه سرمایهگذاری، فناوری و دسترسی به منابع انرژی، جایگاه خود را حفظ کند. در این رقابت، انرژی یکی از مؤثرترین ابزارهاست؛ زیرا کشورهای خاورمیانه برای حفظ رشد اقتصادی و ثبات اجتماعی به منابع مطمئن انرژی نیاز دارند.
در مورد عراق، این موضوع اهمیت بیشتری دارد، زیرا اقتصاد کشور بهشدت به درآمدهای نفتی وابسته است. بنابراین، هر کشوری که بتواند در زیرساختهای انرژی عراق نقش بلندمدت ایجاد کند، میتواند در بخشهای اقتصادی و سیاسی نیز نفوذ بیشتری به دست آورد.
“
«پروژه گاز خور الزبیر در ظاهر یک پایانه واردات است، اما در واقع میتواند بخشی از راهبرد بزرگتر آمریکا برای تغییر مسیر انرژی عراق باشد؛ کشوری که میان نفوذ ایران، سرمایهگذاری چین و حضور آمریکا قرار گرفته و انرژی همچنان مهمترین ابزار اثرگذاری بر آینده آن است.»
بابک شیری
پایانه گاز عراق فقط یک پروژه اقتصادی نیست
در ظاهر، پروژه خور الزبیر یک پایانه واردات گاز طبیعی مایعشده است؛ اما مجموعه دادههای موجود نشان میدهد اهمیت آن فراتر از ظرفیت ۵۰۰ میلیون فوت مکعب در روز خواهد بود.
اگر پروژه طبق برنامه در سهماهه دوم ۲۰۲۷ آغاز به کار کند، آمریکا برای نخستینبار یک زیرساخت مهم واردات گاز طبیعی مایعشده را در عراق تحت مدیریت یک شرکت آمریکایی خواهد داشت. این موضوع میتواند به تدریج مسیر جدیدی برای صادرات انرژی آمریکا به عراق و ایجاد وابستگی متقابل در حوزه انرژی ایجاد کند.
همچنین حضور یک شرکت آمریکایی در تمام مراحل توسعه، از مهندسی و آمادهسازی بندر تا تأمین تجهیزات و محمولههای گاز، به معنای ایجاد یک زنجیره نسبتاً کامل از حضور اقتصادی آمریکا در این بخش خواهد بود.
از همین زاویه، پروژه خور الزبیر را نباید تنها با معیار ارزش سرمایهگذاری اولیه ۴۵۰ میلیون دلاری سنجید. اهمیت واقعی آن در تأثیری است که میتواند بر مسیرهای انرژی عراق، روابط بغداد با تهران و پکن و در نهایت توازن قدرت در خاورمیانه بگذارد.
عراق میتواند به میدان جدید رقابت انرژی تبدیل شود
رقابت قدرتهای بزرگ در خاورمیانه دیگر فقط بر سر تولید نفت نیست. کنترل زیرساختهای انتقال، واردات، صادرات، ذخیرهسازی و تبدیل انرژی نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده است.
آمریکا اکنون با در اختیار داشتن ظرفیت عظیم صادرات گاز طبیعی مایعشده، میتواند از عراق بهعنوان یکی از نقاط ورود خود به بازار انرژی منطقه استفاده کند. در مقابل، چین نیز تلاش خواهد کرد روابط اقتصادی خود با بغداد را حفظ و گسترش دهد و ایران نیز همچنان از پیوندهای تاریخی، سیاسی و اقتصادی خود با عراق استفاده خواهد کرد.
به همین دلیل، پروژه جدید خور الزبیر میتواند یکی از نشانههای آغاز مرحلهای تازه در رقابت انرژی خاورمیانه باشد؛ مرحلهای که در آن گاز طبیعی مایعشده، همانند نفت در دهههای گذشته، به ابزاری برای شکلدهی به روابط سیاسی و امنیتی تبدیل میشود.
در نهایت، اگر این پروژه طبق برنامه در سال ۲۰۲۷ وارد مدار شود و ظرفیت آن در سالهای بعد افزایش یابد، عراق میتواند از یک مصرفکننده وابسته به واردات انرژی به یکی از مراکز مهم تجارت گاز در منطقه تبدیل شود. برای آمریکا نیز این پروژه فرصتی است تا بدون تکیه صرف بر حضور نظامی، از مسیر انرژی جایگاه خود را در عراق تقویت کند؛ مسیری که میتواند در بلندمدت بر روابط بغداد با ایران، چین و سایر قدرتهای منطقهای اثر بگذارد.
در ترجمه برخی نقاط این مقاله از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.
