وقتی آمریکایی‌ها به قیمت نفت فکر می‌کنند، معمولاً توجهشان به ارقامی جلب می‌شود که هر روز در بازارهای مالی اعلام می‌شوند. اگر قیمت نفت خام برنت از ۱۰۰ دلار در هر بشکه فراتر برود یا نفت وست تگزاس اینترمدیت (WTI) به محدوده ۱۰۰ دلار نزدیک شود، همین ارقام به معیاری برای تشخیص گران یا ارزان بودن نفت تبدیل می‌شوند. اما قیمت اعلام‌شده در بازار تنها بخشی از هزینه نهایی رساندن نفت خام به پالایشگاه را مشخص می‌کند.

هزینه حمل‌ونقل اکنون به عاملی تبدیل شده که دیگر نمی‌توان آن را نادیده گرفت. خبرگزاری رویترز اخیراً گزارش داد که انتقال حدود ۲ میلیون بشکه نفت خام از آمریکا به ژاپن با استفاده از یک نفتکش بسیار بزرگ، ممکن است حدود ۸۱ میلیون دلار هزینه داشته باشد. این رقم معادل حدود ۴۰.۵۰ دلار به‌ازای هر بشکه نفت است؛ در حالی که هزینه یک سفر مشابه در سال گذشته حدود ۹ میلیون دلار بود. با نرخ‌های فعلی، هزینه حمل‌ونقل به‌تنهایی می‌تواند مبلغ قابل‌توجهی به ارزش پایه محموله نفت اضافه کند.

برای بیشتر مصرف‌کنندگان، نرخ کرایه نفتکش‌ها بخش کمترشناخته‌شده‌ای از بازار انرژی است. با این حال، افزایش چشمگیر هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی در حال تغییر مسیر جریان نفت در جهان است و در بازاری که از قبل با قیمت‌های بالای نفت خام، محدودیت‌های پالایشگاهی و ریسک‌های ژئوپلیتیکی دست‌وپنجه نرم می‌کند، فشار هزینه‌ای بیشتری به وجود آورده است.

نفت باید به پالایشگاه برسد

یک بشکه نفت خام تنها زمانی ارزش اقتصادی دارد که بتوان آن را از محل تولید به پالایشگاهی رساند که توانایی فرآوری آن را داشته باشد. بنزین، گازوئیل، سوخت جت و سایر فرآورده‌های تولیدشده نیز باید مسیر دیگری را طی کنند تا به بازارهای مصرف برسند.

در شرایط عادی، هزینه حمل‌ونقل دریایی به‌ازای هر بشکه آن‌قدر پایین است که کمتر مصرف‌کننده‌ای به آن توجه می‌کند. بزرگ‌ترین نفتکش‌های حمل نفت خام می‌توانند حدود ۲ میلیون بشکه نفت را در هر سفر جابه‌جا کنند. این ظرفیت بالا باعث صرفه‌جویی قابل‌توجه در هزینه‌ها می‌شود و امکان انتقال نفت به نقاطی در آن سوی جهان را فراهم می‌کند، بدون آنکه هزینه حمل‌ونقل از ارزش محموله فراتر برود.

اما زمانی که تعداد نفتکش‌های در دسترس کاهش پیدا می‌کند یا سفرهای دریایی طولانی‌تر و پرریسک‌تر می‌شوند، هزینه‌ها به‌شدت افزایش می‌یابند. اداره اطلاعات انرژی آمریکا اعلام کرده است که نرخ کرایه نفتکش‌ها در ماه سپتامبر به رکورد جدید رسید؛ چرا که هزینه‌های بیمه افزایش یافت و کشتی‌ها برای دوری از مناطق درگیر مناقشه، مسیرهای طولانی‌تری را در پیش گرفتند.

سفرهای طولانی‌تر همچنین کشتی‌ها را برای مدت بیشتری درگیر می‌کنند و عملاً ظرفیت ناوگان قابل‌استفاده را کاهش می‌دهند؛ حتی اگر تعداد واقعی کشتی‌ها تغییری نکرده باشد.

به همین دلیل، تفاوت میان قیمت اعلام‌شده نفت خام و هزینه نهایی تحویل آن اهمیت زیادی دارد. برای یک پالایشگاه، تنها قیمت نفت در پایانه صادراتی مهم نیست؛ هزینه حمل‌ونقل، بیمه، تأخیرها و سایر مخارج جابه‌جایی نیز در نهایت بخشی از هزینه اقتصادی خرید نفت را تشکیل می‌دهند.

گلوگاه حمل‌ونقل در بازار جهانی

بحران فعلی نفتکش‌ها در شرایطی شکل گرفت که تنش‌های ژئوپلیتیکی، الگوهای سنتی تجارت نفت را مختل کردند. حملات به کشتی‌ها، افزایش حق بیمه، تغییر مسیرهای دریایی و انتقال محموله‌ها از یک کشتی به کشتی دیگر، همگی بخشی از ظرفیت حمل‌ونقل را درگیر کرده‌اند. هم‌زمان، تقاضای بالا برای نفتکش‌ها در چند مسیر مهم دریایی، نرخ اجاره کشتی‌ها را به سطوحی کم‌سابقه رسانده است.

تأثیر این وضعیت را می‌توان در مسیر حرکت نفت مشاهده کرد. رویترز گزارش داده است که هزینه حمل هر محموله نفت از ساحل خلیج مکزیک آمریکا به آسیا اخیراً به حدود ۸۰ میلیون دلار رسیده و همین موضوع باعث شده است صادرات برخی از انواع نفت خام آمریکا به پالایشگاه‌های آسیایی دیگر صرفه اقتصادی نداشته باشد.

خریدارانی که در شرایط عادی ممکن بود نفت آمریکا را خریداری کنند، اکنون به‌دنبال تأمین نفت از خاورمیانه یا آمریکای لاتین هستند؛ زیرا محاسبات مربوط به هزینه حمل‌ونقل تغییر کرده است.

این فشار در بخش حمل‌ونقل همچنین به انباشت غیرمعمول نفت خام سنگین در قاره آمریکا منجر شده است. نفت سنگین برای پالایشگاه‌های پیچیده، به‌ویژه در شرایطی که بازار گازوئیل با محدودیت عرضه مواجه است، همچنان ارزش بالایی دارد؛ اما انتقال آن به بازارهای خارجی در برخی موارد آن‌قدر گران شده که دیگر توجیه اقتصادی ندارد.

از سوی دیگر، پالایشگاه‌های آمریکا هم‌اکنون با ظرفیت بسیار بالایی فعالیت می‌کنند و نمی‌توانند به‌سادگی تمام بشکه‌هایی را جذب کنند که صادراتشان دیگر صرفه اقتصادی ندارد.

این وضعیت یکی از جنبه‌های کمترقابل‌درک بازار جهانی نفت را آشکار می‌کند: ممکن است یک منطقه بیش از نیاز خود نفت خام داشته باشد، در حالی که خریداران در مناطق دیگر برای تأمین نفت موردنیازشان با مشکل مواجه باشند. علت لزوماً کمبود نفت نیست، بلکه ممکن است هزینه انتقال آن میان دو بازار بیش از حد افزایش یافته باشد.

چرا نرخ کرایه نفتکش‌ها به‌شدت افزایش یافت؟

اقتصاد حمل‌ونقل دریایی نفت اساساً به میزان دسترسی به کشتی‌ها بستگی دارد. ممکن است هزاران نفتکش در سراسر جهان فعالیت کنند، اما برای حمل یک محموله مشخص، تنها تعداد محدودی از آن‌ها در زمان مناسب، در موقعیت جغرافیایی مناسب و با ظرفیت موردنیاز در دسترس هستند.

وقتی سفرهای دریایی طولانی‌تر می‌شوند یا کشتی‌ها زمان بیشتری را صرف انتظار، تغییر مسیر یا انتقال محموله می‌کنند، ظرفیت مؤثر ناوگان کاهش می‌یابد.

ریسک‌های ژئوپلیتیکی نیز فشار مضاعفی ایجاد می‌کنند. مالکان کشتی‌ها در شرایطی که کشتی و خدمه آن‌ها در مناطق خطرناک فعالیت می‌کنند، خواهان دریافت دستمزد بیشتری هستند. هم‌زمان، با افزایش احتمال آسیب‌دیدن کشتی‌ها، هزینه‌های بیمه نیز بالا می‌رود. در نهایت، این هزینه‌های اضافی در نرخ اجاره نفتکش‌ها منعکس می‌شوند.

مقیاس افزایش قیمت‌ها چشمگیر بوده است. برخی از نفتکش‌های بسیار بزرگ حمل نفت خام اخیراً درآمد روزانه‌ای بیش از یک میلیون دلار ایجاد کرده‌اند؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۵ حدود ۵۵ هزار دلار در روز بود.

این درآمدهای بالا به این معنا نیست که بهره‌وری تمام شرکت‌های حمل‌ونقل دریایی ناگهان به‌شدت افزایش یافته است؛ بلکه نشان می‌دهد خریداران برای دسترسی به ظرفیت محدود حمل‌ونقل، رقابتی شدید را تجربه می‌کنند.

نرخ کرایه نفتکش‌ها از اوج اخیر خود تا حدودی کاهش یافته است؛ موضوعی که نشان می‌دهد بازار حمل‌ونقل دریایی با تغییر تقاضا برای کشتی‌ها می‌تواند به‌سرعت نوسان کند. با این حال، حتی پس از این کاهش، نرخ کرایه نفتکش‌های غول‌پیکر همچنان در سطوح بالایی قرار دارد. تداوم بی‌ثباتی در خاورمیانه و استفاده گسترده از روش انتقال محموله از یک کشتی به کشتی دیگر نیز همچنان بر ظرفیت در دسترس فشار وارد می‌کند.

افزایش تولید نفت، همه کمبودهای بازار را برطرف نمی‌کند

شرایط فعلی همچنین توضیح می‌دهد که چرا افزایش عرضه نفت به‌تنهایی لزوماً یک بحران انرژی را حل نمی‌کند.

دولت‌ها می‌توانند از ذخایر استراتژیک نفت برداشت کنند، تولیدکنندگان می‌توانند تولید خود را افزایش دهند و صادرکنندگان می‌توانند مسیر حرکت محموله‌ها را تغییر دهند؛ اما هر بشکه نفت اضافی همچنان باید با هزینه‌ای قابل‌قبول به پالایشگاه مناسب برسد.

اگر عامل محدودکننده، حمل‌ونقل باشد نه تولید، افزایش عرضه در منطقه‌ای که به آن نیازی ندارد، ممکن است تأثیر موردانتظار را نداشته باشد. در شرایط حاد، حتی ممکن است نفت بیشتری در یک منطقه انباشته شود، در حالی که خریداران در مناطق دیگر قیمت‌های بسیار بالایی می‌پردازند؛ زیرا زیرساخت‌های ارتباط‌دهنده این بازارها به گلوگاه اصلی تبدیل شده‌اند.

برای سال‌ها، هزینه حمل‌ونقل دریایی نفت یکی از بخش‌های کمترمشهود زنجیره تأمین نفت بود؛ زیرا این بخش عموماً با کارایی و هزینه‌ای مناسب فعالیت می‌کرد و خارج از صنعت توجه چندانی به خود جلب نمی‌کرد.

اما افزایش اخیر هزینه‌ها این معادله را تغییر داده است. وقتی انتقال یک بشکه نفت می‌تواند حدود ۴۰ دلار به هزینه نهایی تحویل آن اضافه کند، دیگر نمی‌توان حمل‌ونقل را موضوعی حاشیه‌ای در تحلیل قیمت نفت دانست.

مصرف‌کنندگان هیچ‌گاه ردیف جداگانه‌ای با عنوان «هزینه حمل نفتکش» را روی رسید خرید بنزین خود نخواهند دید؛ اما هزینه جابه‌جایی انرژی در سراسر جهان، در قیمت نهایی‌ که می‌پردازند، منعکس می‌شود.