آیا هوش مصنوعی می‌تواند چرخه تاریخی سقوط سهام حافظه را به تأخیر بیندازد؟

رونق سهام شرکت‌های تولیدکننده حافظه در یک سال گذشته به یکی از چشمگیرترین حرکات بازار نیمه‌رساناها تبدیل شده است. میکرون بیش از ۷۰۰ درصد، سن‌دیسک نزدیک به ۳۴۰۰ درصد و سهام کره‌ای اس‌کی هاینیکس حدود ۶۰۰ درصد رشد کرده‌اند. در نگاه اول، چنین رشدهایی بیش از هر چیز یادآور دوره‌های کلاسیک رونق و سقوط صنعت حافظه است؛ دوره‌هایی که افزایش تقاضا قیمت‌ها را بالا می‌برد، سود شرکت‌ها جهش می‌کند، تولیدکنندگان ظرفیت جدید می‌سازند و در نهایت رشد عرضه از تقاضا عبور کرده و چرخه به سمت سقوط برمی‌گردد. با این حال، آنچه چرخه فعلی را متفاوت کرده، نقش بسیار بزرگ‌تر زیرساخت‌های هوش مصنوعی و محدودیت‌های ساختاری سمت عرضه است.

هوش مصنوعی موتور اصلی رونق حافظه

بازار حافظه را می‌توان به دو بخش اصلی DRAM و NAND تقسیم کرد. DRAM بیشتر برای ذخیره‌سازی کوتاه‌مدت داده مورد استفاده قرار می‌گیرد، در حالی که NAND داده‌ها را برای مدت طولانی‌تری نگهداری می‌کند و بخش مهمی از حافظه‌های فلش و حافظه‌های ذخیره‌سازی را تشکیل می‌دهد.

هر دو بخش در چرخه فعلی از رشد شدید تقاضای مرتبط با هوش مصنوعی بهره برده‌اند. اما در میان تمام محصولات حافظه، مهم‌ترین محرک بازار اکنون HBM یا حافظه با پهنای باند بالا است؛ محصولی که در کنار پردازنده‌های گرافیکی و تراشه‌های هوش مصنوعی قرار می‌گیرد و با کاهش تأخیر و مصرف انرژی، امکان پردازش حجم بسیار بالاتری از داده را فراهم می‌کند.

همین ویژگی باعث شده HBM به یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های توسعه زیرساخت هوش مصنوعی تبدیل شود. شرکت‌هایی مانند اس‌کی هاینیکس، سامسونگ و میکرون بخش بزرگی از منابع خود را برای افزایش تولید این نوع حافظه اختصاص داده‌اند.

نتیجه این تغییر تمرکز، محدود شدن عرضه در بخش بزرگی از بازار DRAM و افزایش شدید قیمت حافظه بوده است.

چرا این چرخه با دوره‌های قبلی تفاوت دارد؟

تاریخ صنعت حافظه نشان می‌دهد که هیچ رونقی برای همیشه ادامه پیدا نمی‌کند. زمانی که قیمت‌ها افزایش می‌یابند و حاشیه سود تولیدکنندگان بالا می‌رود، شرکت‌ها انگیزه بیشتری برای ساخت کارخانه‌های جدید و افزایش ظرفیت پیدا می‌کنند. عرضه جدید در نهایت وارد بازار می‌شود و زمانی که ظرفیت تولید از تقاضا جلو بزند، قیمت‌ها سقوط می‌کنند.

این اتفاق بارها در صنعت حافظه رخ داده است. اما این بار چند عامل باعث شده افزایش عرضه با سرعت معمول چرخه‌های قبلی اتفاق نیفتد.

نخست اینکه تقاضای هوش مصنوعی همچنان با سرعت بالایی در حال افزایش است و در حال حاضر نشانه مشخصی از کاهش آن دیده نمی‌شود. شرکت‌های فناوری و ارائه‌دهندگان خدمات ابری در حال سرمایه‌گذاری گسترده روی مراکز داده، پردازنده‌های هوش مصنوعی و زیرساخت‌های محاسباتی هستند و این روند مستقیماً به تقاضای حافظه منتقل می‌شود.

دوم اینکه افزایش ظرفیت تولید HBM ساده نیست. این نوع حافظه نسبت به DRAM معمولی به ظرفیت بیشتری در بخش تولید نیاز دارد و طبق داده‌های گزارش‌شده، تولید HBM می‌تواند به سه برابر ظرفیت ویفر نسبت به DRAM معمولی نیاز داشته باشد. بنابراین حتی اگر شرکت‌های تولیدکننده بخواهند ظرفیت خود را افزایش دهند، نمی‌توانند به سرعت و با همان هزینه چرخه‌های قبلی این کار را انجام دهند.

محدودیت تجهیزات تولید، یک مانع جدی است

یکی از عوامل مهم دیگر، محدودیت در دسترسی به تجهیزات پیشرفته تولید تراشه است. تولید HBM و تراشه‌های منطقی پیشرفته مورد استفاده در پردازنده‌های هوش مصنوعی به تجهیزات EUV یا لیتوگرافی فرابنفش شدید نیاز دارد. ظرفیت تولید این تجهیزات محدود است و افزایش سریع آن نیز امکان‌پذیر نیست.

از سوی دیگر، ساخت کارخانه‌های جدید نیمه‌رسانا به زمان زیادی نیاز دارد. ایجاد اتاق‌های پاک، نصب تجهیزات، آماده‌سازی خطوط تولید و رساندن کارخانه به ظرفیت عملیاتی، فرآیندی چندساله است. بنابراین افزایش قیمت حافظه امروز الزاماً به معنای افزایش سریع عرضه در ماه‌های آینده نیست. این همان تفاوت مهمی است که چرخه فعلی را از برخی دوره‌های گذشته جدا می‌کند.

در چرخه‌های قبلی، زمانی که قیمت حافظه افزایش پیدا می‌کرد، تولیدکنندگان می‌توانستند با سرعت بیشتری ظرفیت خود را بالا ببرند. اما در شرایط فعلی، حتی اگر شرکت‌ها میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری جدید انجام دهند، نتیجه این سرمایه‌گذاری با فاصله زمانی قابل‌توجه وارد بازار خواهد شد.

NAND؛ بخش دیگری از داستان

رشد تقاضا فقط به DRAM و HBM محدود نیست. حافظه فلش یا NAND نیز نقش مهمی در زیرساخت هوش مصنوعی دارد. مراکز داده برای ذخیره حجم عظیمی از داده‌های مورد استفاده در آموزش و اجرای مدل‌های هوش مصنوعی به حافظه‌های ذخیره‌سازی بسیار بزرگ نیاز دارند و حافظه‌های حالت جامد سازمانی یا SSD یکی از اجزای اصلی این زیرساخت هستند. با این حال، بازار NAND در سال‌های پس از همه‌گیری کرونا شرایط دشواری را تجربه کرد.

در دوره قرنطینه، تقاضا برای محصولات الکترونیکی به شدت افزایش یافت و این موضوع مصرف حافظه فلش را بالا برد. اما پس از پایان محدودیت‌ها، تقاضا کاهش یافت و بازار NAND با سقوط شدید مواجه شد. تولیدکنندگان نیز برای مقابله با این وضعیت، تولید را کاهش دادند و بخشی از منابع خود را به سمت DRAM و سپس HBM منتقل کردند.

اکنون با افزایش تقاضای مرتبط با هوش مصنوعی، بازار NAND نیز با محدودیت عرضه روبه‌رو شده است؛ زیرا ظرفیت تولیدی که می‌توانست برای پاسخ به رشد تقاضا استفاده شود، تا حد زیادی به محصولات دیگر اختصاص یافته است.

سن‌دیسک؛ بزرگ‌ترین برنده چرخه NAND

رشد حدود ۳۴۰۰ درصدی سهام سن‌دیسک طی یک سال، نشان می‌دهد بازار تا چه اندازه نسبت به تغییر شرایط صنعت حافظه واکنش نشان داده است. این شرکت برخلاف میکرون و اس‌کی هاینیکس که حضور گسترده‌ای در DRAM و HBM دارند، تمرکز بیشتری بر حافظه فلش دارد. بنابراین رشد تقاضای ذخیره‌سازی مورد نیاز مراکز داده هوش مصنوعی برای سن‌دیسک اهمیت ویژه‌ای دارد. طبق داده‌های موجود در گزارش، ارزش بازار سن‌دیسک حدود ۲۳۴ میلیارد دلار و قیمت سهام آن حدود ۱۵۹۶ دلار بوده است. حاشیه سود ناخالص شرکت نیز به حدود ۷۱.۵ درصد رسیده است.

این اعداد نشان می‌دهند که افزایش قیمت حافظه چگونه می‌تواند در مدت کوتاهی ساختار مالی شرکت‌های این صنعت را تغییر دهد. اما رشد ۳۴۰۰ درصدی یک هشدار نیز در خود دارد: حتی اگر بنیادهای بازار تغییر کرده باشند، بخشی از خوش‌بینی آینده احتمالاً از قبل در قیمت سهام منعکس شده است.

میکرون؛ ترکیب HBM و حافظه سنتی

میکرون یکی از مهم‌ترین شرکت‌های این چرخه محسوب می‌شود؛ زیرا هم از رشد HBM بهره می‌برد و هم در بازار گسترده‌تر DRAM و NAND حضور دارد. سهام میکرون طی یک سال بیش از ۷۰۰ درصد افزایش یافته و ارزش بازار آن در داده‌های گزارش‌شده حدود ۱.۱ تریلیون دلار بوده است. حاشیه سود ناخالص شرکت نیز به حدود ۷۲.۶ درصد رسیده است؛ رقمی که نشان‌دهنده قدرت قیمت‌گذاری تولیدکنندگان حافظه در شرایط کمبود عرضه است.

با این حال، سرمایه‌گذاران باید توجه داشته باشند که حاشیه سود بسیار بالا در صنعت حافظه می‌تواند هم فرصت باشد و هم هشدار. اگر عرضه جدید در نهایت وارد بازار شود یا تقاضای هوش مصنوعی با سرعت فعلی ادامه پیدا نکند، همین حاشیه سودها می‌توانند تحت فشار قرار گیرند.

اس‌کی هاینیکس؛ پیشتاز HBM

اس‌کی هاینیکس نیز یکی از بزرگ‌ترین برندگان موج HBM بوده است. سهام این شرکت در بازار کره طی یک سال حدود ۶۰۰ درصد رشد کرده است. تمرکز گسترده این شرکت بر حافظه‌های مورد نیاز پردازنده‌های هوش مصنوعی باعث شده جایگاه آن در زنجیره تأمین این صنعت اهمیت بیشتری پیدا کند. در واقع، رقابت میان تولیدکنندگان حافظه دیگر فقط بر سر تولید حجم بیشتر DRAM یا NAND نیست. کیفیت، ظرفیت و سرعت تولید HBM اکنون به یک مزیت استراتژیک تبدیل شده است.

شرکتی که بتواند حافظه مورد نیاز پردازنده‌های پیشرفته هوش مصنوعی را سریع‌تر و با کیفیت بالاتر تحویل دهد، می‌تواند از حاشیه سود بالاتری برخوردار شود.

قراردادهای بلندمدت؛ تفاوت مهم چرخه فعلی

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های این دوره با چرخه‌های تاریخی، قراردادهای بلندمدت تولیدکنندگان حافظه است. بر اساس گزارش، تولیدکنندگان حافظه، از جمله سن‌دیسک که تمرکز اصلی آن بر حافظه فلش است، برای نخستین‌بار توانسته‌اند قراردادهای بلندمدت قابل‌توجهی برای محصولات خود برقرار کنند. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخشی از ریسک سنتی صنعت حافظه را کاهش می‌دهد.

در چرخه‌های گذشته، شرکت‌ها بیشتر در معرض نوسان شدید قیمت‌های لحظه‌ای بازار بودند. اما قراردادهای بلندمدت می‌توانند دید بهتری نسبت به تقاضای آینده ایجاد کنند و به تولیدکنندگان اجازه دهند برنامه سرمایه‌گذاری خود را با اطمینان بیشتری تنظیم کنند.

البته این مسئله به معنای حذف چرخه‌های رونق و رکود نیست. اگر تقاضای واقعی در نهایت کاهش یابد یا ظرفیت تولید بیش از نیاز بازار افزایش پیدا کند، حتی قراردادهای بلندمدت نیز نمی‌توانند برای همیشه از قیمت‌ها حمایت کنند.

“

«به نظر من، نکته اصلی این گزارش نه رشد خیره‌کننده سهام حافظه، بلکه تغییر ماهیت تقاضاست. در چرخه‌های قبلی، رشد بازار بیشتر به مصرف‌کننده نهایی و رونق فروش تجهیزات الکترونیکی وابسته بود، اما این بار حافظه به یکی از اجزای حیاتی زیرساخت هوش مصنوعی تبدیل شده و همین مسئله می‌تواند عمر چرخه را طولانی‌تر کند. با این حال، رشد ۷۰۰، ۶۰۰ و به‌خصوص ۳۴۰۰ درصدی قیمت سهام نشان می‌دهد بازار بخش بزرگی از آینده خوش‌بینانه را پیش‌خور کرده است؛ بنابراین از اینجا به بعد، برای من رشد سود و جریان نقدی شرکت‌ها مهم‌تر از رشد خود قیمت حافظه است. اگر تقاضای HBM و سرمایه‌گذاری مراکز داده بتواند با سرعت فعلی ادامه پیدا کند، این شرکت‌ها هنوز ظرفیت رشد دارند؛ اما اگر عرضه جدید زودتر از انتظار وارد بازار شود، همین سهام می‌توانند به همان سرعتی که صعود کرده‌اند، وارد فاز اصلاح شوند.»

بابک شیری

بزرگ‌ترین ریسک؛ تکرار تاریخ

با وجود تمام تفاوت‌های این دوره، یک اصل در صنعت حافظه همچنان پابرجاست: رشد شدید قیمت‌ها در نهایت انگیزه افزایش عرضه را ایجاد می‌کند. هرچه حاشیه سود بالاتر برود، سرمایه‌گذاری برای ساخت ظرفیت جدید جذاب‌تر می‌شود. شرکت‌ها خطوط تولید جدید راه‌اندازی می‌کنند، تجهیزات بیشتری سفارش می‌دهند و ظرفیت HBM، DRAM و NAND را افزایش می‌دهند.

بنابراین پرسش اصلی این نیست که آیا چرخه فعلی در نهایت به پایان می‌رسد یا نه؛ بلکه پرسش این است که این چرخه چه مدت می‌تواند پیش از رسیدن عرضه جدید به بازار ادامه پیدا کند.

در حال حاضر، شواهد نشان می‌دهد این دوره می‌تواند طولانی‌تر از چرخه‌های گذشته باشد. رشد تقاضای هوش مصنوعی هنوز ادامه دارد، ساخت ظرفیت جدید زمان‌بر است، تجهیزات پیشرفته تولید محدود هستند و HBM نیز نسبت به DRAM معمولی منابع تولیدی بیشتری مصرف می‌کند. اما هیچ‌کدام از این عوامل تضمین نمی‌کنند که قیمت سهام میکرون، سن‌دیسک یا اس‌کی هاینیکس با همان سرعت گذشته افزایش پیدا کند.

جمع‌بندی؛ این بار متفاوت است، اما نه برای همیشه

رونق فعلی بازار حافظه یکی از مستقیم‌ترین پیامدهای سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت هوش مصنوعی است. تقاضای HBM از یک طرف ظرفیت تولید DRAM را تحت فشار قرار داده و از طرف دیگر انتقال منابع تولید به سمت محصولات مورد نیاز هوش مصنوعی، بازار NAND را نیز محدود کرده است. در همین شرایط، رشد سهام سه غول حافظه به سطوحی کم‌سابقه رسیده است؛ بیش از ۷۰۰ درصد برای میکرون، حدود ۳۴۰۰ درصد برای سن‌دیسک و حدود ۶۰۰ درصد برای اس‌کی هاینیکس در یک سال.

محدودیت تجهیزات EUV، زمان طولانی ساخت کارخانه‌ها، نیاز HBM به ظرفیت بیشتر و قراردادهای بلندمدت، دلایلی هستند که می‌توانند این رونق را نسبت به چرخه‌های قبلی طولانی‌تر کنند.

با این حال، سرمایه‌گذاران نباید یک تفاوت مهم را فراموش کنند: متفاوت بودن چرخه فعلی به معنای لغو چرخه‌ای بودن صنعت حافظه نیست. در نهایت، اگر سرمایه‌گذاری‌های جدید به اندازه کافی افزایش پیدا کنند یا رشد تقاضای هوش مصنوعی کند شود، تعادل بازار دوباره تغییر خواهد کرد.

در ترجمه برخی نقاط این مقاله از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.