بازار جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ وارد مرحلهای شده است که دیگر تنها قیمت نفت تعیینکننده مسیر بازار نیست؛ بلکه امنیت مسیرهای انتقال، ظرفیت زیرساختهای جایگزین و رقابت ژئوپلیتیکی میان قدرتهای بزرگ به عوامل اصلی شکلدهنده آینده انرژی تبدیل شدهاند.
در هفتههای اخیر، مجموعهای از تحولات در خاورمیانه از تنگه بابالمندب در دریای سرخ تا جزیره خارک ایران و تنگه هرمز، زنجیره تأمین نفت جهان را تحت فشار قرار داده است.
اگرچه کاهش تنش میان آمریکا و ایران باعث عقبنشینی نسبی قیمت نفت شده، اما اختلال در مسیرهای حملونقل همچنان ادامه دارد و شرکتهای نفتی، پالایشگاهها و دولتها را مجبور کرده است استراتژیهای جدیدی برای کاهش وابستگی به نقاط آسیبپذیر انرژی طراحی کنند.
- تهدیدهای حوثیها باعث شده تردد نفتکشها در دریای سرخ به پایینترین سطح چند ماه اخیر برسد.
- عربستان مسیر صادرات نفت خود را از دریای سرخ به سمت خطوط جایگزین در مصر تغییر داده است.
- ایران در حال تقویت زیرساختهای جزیره خارک، مهمترین پایانه صادرات نفت خود، است.
- ژاپن و استرالیا برای کاهش وابستگی به مسیرهای پرریسک انرژی، به دنبال توسعه زیرساختهای جدید هستند.
- با وجود کاهش قیمت نفت، ریسک ژئوپلیتیکی همچنان یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده بازار باقی مانده است.
دریای سرخ؛ بازگشت بحران به یکی از مهمترین مسیرهای انرژی جهان
تنگه بابالمندب یکی از مهمترین گلوگاههای حملونقل انرژی در جهان محسوب میشود؛ مسیری که نفت خاورمیانه را از دریای سرخ به کانال سوئز و سپس بازارهای اروپا و آسیا منتقل میکند.
اما تهدیدهای گروه حوثیهای یمن علیه کشتیهای تجاری و نفتکشها باعث شده بسیاری از شرکتهای حملونقل مسیرهای خود را تغییر دهند.
پس از اعلام محاصره دریایی علیه محمولههای نفتی عربستان، شرکتهای نفتی مجبور شدند صادرات خود را از بندر ینبع در دریای سرخ به سمت بنادر مصر هدایت کنند.
در حال حاضر چندین نفتکش غولپیکر (VLCC) برای دریافت نفت عربستان به سمت بندر سیدی کریر مصر حرکت کردهاند؛ جایی که نفت از طریق خط لوله SUMED منتقل شده و سپس به بازارهای جهانی ارسال میشود.
این تغییر مسیر یک پیام مهم دارد:
حتی بدون توقف کامل صادرات، افزایش ریسک حملونقل میتواند هزینه انرژی جهان را بالا ببرد.
برخی نفتکشها برای جلوگیری از عبور از بابالمندب مجبور شدهاند مسیر طولانیتر عبور از کانال سوئز، دریای مدیترانه و حتی دور زدن دماغه امید نیک در آفریقا را انتخاب کنند.
این مسیر میتواند هفتهها به زمان حمل اضافه کند و میلیونها دلار هزینه اضافی برای هر محموله ایجاد کند.
عربستان؛ هزینه امنیت انرژی در حال افزایش است
عربستان سعودی به عنوان بزرگترین صادرکننده نفت جهان، بیشترین حساسیت را نسبت به امنیت مسیرهای صادراتی دارد.
شرکت آرامکو اکنون با افزایش هزینههای حملونقل مواجه شده و احتمال دارد قیمت فروش نفت به مشتریان آسیایی را افزایش دهد.
بر اساس برآوردها، تغییر مسیر صادرات نفت عربستان میتواند هزینه هر محموله را حدود ۱۰ میلیون دلار افزایش دهد.
در نتیجه، نفت عربستان که پیشتر از مسیر کوتاه بابالمندب به آسیا میرسید، اکنون با مسیرهای پیچیدهتر و پرهزینهتری مواجه شده است.
این اتفاق نشان میدهد در بازار نفت امروز، قیمت نهایی فقط به عرضه و تقاضا وابسته نیست؛ بلکه امنیت مسیر انتقال نیز بخشی از هزینه واقعی انرژی محسوب میشود.
ایران و جزیره خارک؛ حفاظت از قلب صادرات نفت تهران
در سوی دیگر منطقه، ایران نیز در حال افزایش آمادگی زیرساختهای نفتی خود است.
جزیره خارک که حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران را مدیریت میکند، به مهمترین نقطه استراتژیک تهران در بازار انرژی تبدیل شده است.
تهران اعلام کرده پروژههایی برای:
- افزایش ایمنی پایانه نفتی،
- تقویت سیستمهای تشخیص آتش،
- بهبود تجهیزات عملیاتی،
- افزایش قابلیت تداوم صادرات،
در این جزیره با سرعت بیشتری اجرا خواهد شد.
اهمیت خارک زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم هرگونه اختلال در این پایانه میتواند بخش بزرگی از درآمدهای نفتی ایران را تحت تأثیر قرار دهد.
همزمان با افزایش تنشهای آمریکا و ایران، برخی نفتکشها در نزدیکی خارک با خاموش کردن سیستمهای ردیابی فعالیت میکنند؛ اقدامی که نشاندهنده افزایش نگرانی فعالان بازار نسبت به امنیت حملونقل دریایی است.
ژاپن؛ تغییر استراتژی انرژی پس از شوک هرمز
بحرانهای اخیر باعث شده کشورهای آسیایی که وابستگی بالایی به نفت خاورمیانه دارند، سیاستهای جدیدی برای کاهش ریسک انرژی اتخاذ کنند.
ژاپن یکی از آسیبپذیرترین اقتصادهای بزرگ جهان در برابر اختلالات خاورمیانه است.
پیش از بحرانهای اخیر، حدود ۹۵ درصد نفت وارداتی ژاپن از خاورمیانه تأمین میشد.
اما پس از اختلال در مسیر تنگه هرمز، توکیو مجبور شد:
- از ذخایر استراتژیک نفت استفاده کند،
- منابع واردات را متنوع کند،
- به سرمایهگذاری در خطوط انتقال جایگزین فکر کند.
دولت ژاپن اکنون بررسی سرمایهگذاری در پروژههای خطوط لوله نفتی خارج از کشور، بهویژه در خاورمیانه، را آغاز کرده است.
هدف اصلی این سیاست، کاهش وابستگی به یک مسیر واحد و ایجاد شبکه انعطافپذیرتر انرژی است.
استرالیا؛ بازگشت پالایشگاهها به سیاست انرژی
استرالیا نیز پس از بحرانهای اخیر به این نتیجه رسیده است که وابستگی بیش از حد به واردات سوخت میتواند یک ریسک امنیت ملی باشد.
دولت این کشور مطالعه امکانسنجی ساخت یک پالایشگاه جدید نفت را آغاز کرده است؛ پروژهای که در صورت تصویب، نخستین پالایشگاه جدید استرالیا طی حدود ۶۰ سال خواهد بود.
اگرچه استرالیا یکی از تولیدکنندگان بزرگ گاز و LNG جهان است، اما برای سوخت حملونقل همچنان وابستگی زیادی به واردات دارد.
بحران هرمز و مشکلات ایجادشده در پالایشگاههای داخلی نشان داد امنیت انرژی تنها به داشتن منابع نفت و گاز محدود نمیشود؛ بلکه ظرفیت پالایش و ذخیرهسازی نیز اهمیت حیاتی دارد.
چرا قیمت نفت با وجود بحرانها کاهش یافته است؟
با وجود تمام این ریسکها، قیمت نفت در روزهای اخیر کاهش یافته است.
قیمت نفت برنت به محدوده ۸۶ دلار و نفت WTI به حدود ۸۱ دلار در هر بشکه عقبنشینی کرده است.
دلیل اصلی این کاهش، امید بازار به ادامه مذاکرات آمریکا و ایران و کاهش احتمال تشدید فوری درگیریهاست.
اما عوامل دیگری نیز در کاهش قیمت نقش دارند:
- نگرانی درباره کاهش تقاضای جهانی،
- افزایش ذخایر نفت آمریکا،
- فشار قیمتهای بالای انرژی بر مصرفکنندگان،
- احتمال ورود اقتصاد جهانی به دوره رشد ضعیفتر.
“
«بازار جهانی نفت وارد دورهای شده است که ژئوپلیتیک دوباره به یکی از مهمترین محرکهای قیمت تبدیل شده است. بحران دریای سرخ نشان داد حتی بدون توقف تولید، اختلال در مسیرهای انتقال میتواند هزینه انرژی را افزایش دهد. در همین حال، کشورهای بزرگ مصرفکننده مانند ژاپن و استرالیا به سمت بازطراحی استراتژی امنیت انرژی خود حرکت کردهاند.»
بابک شیری
