بحران تنگه هرمز در حالی وارد مرحلهای پیچیدهتر شده که بازار انرژی همزمان با دو سیگنال متفاوت مواجه است؛ از یک سو ایران و عمان درباره ایجاد یک مسیر موقت برای عبور کشتیها مذاکره میکنند و نشانههایی از تلاش برای کاهش اختلال در تجارت دریایی دیده میشود، اما از سوی دیگر حجم تردد کشتیها همچنان بسیار پایینتر از سطح معمول قرار دارد و تهران نیز تأکید کرده که بازگشت کامل کشتیرانی به پایان جنگ آمریکا و تغییر شرایط سیاسی وابسته است.
- تردد کشتیها در تنگه هرمز همچنان بسیار پایینتر از میانگین عادی است و روز سهشنبه تنها ۵ کشتی حامل کالا از این آبراه عبور کردند؛ در حالی که میانگین ۱۰روزه حدود ۱۵ کشتی بوده است.
- ایران و عمان درباره ایجاد یک کریدور موقت کشتیرانی و پاکسازی مینهای دریایی مذاکره کردهاند، اما تهران تأکید کرده تا زمانی که جنگ آمریکا پایان نیابد، تنگه هرمز به شکل عادی باز نخواهد شد.
- صادرات الانجی قطر تقریباً ۹۶ درصد کاهش یافته و این کشور طی شش ماه حدود ۲۴ میلیارد دلار از درآمد صادراتی خود را از دست داده است؛ همزمان ذخایر راهبردی نفت آمریکا به ۲۸۹.۷ میلیون بشکه نزدیک شده است.
- افزایش بارگیری نفت عراق، رشد تولید نفت آمریکا تا ۱۳.۸۳ میلیون بشکه در روز و احتمال بازگشایی محدود هرمز، نشانههایی از انعطاف بازار هستند؛ اما ریسک اصلی همچنان در مسیر تنگه و عرضه انرژی خلیج فارس متمرکز است.
دادههای کشتیرانی نشان میدهد روز سهشنبه تنها ۵ کشتی حامل کالا در دو جهت از تنگه هرمز عبور کردند؛ رقمی که تقریباً مشابه روز دوشنبه بود، اما فاصله قابلتوجهی با میانگین ۱۵ کشتی در ۱۰ روز گذشته دارد. این وضعیت نشان میدهد حتی در صورت افزایش امیدها به مذاکره، بازار هنوز عبور عادی نفتکشها و کشتیهای انرژی از مهمترین گلوگاه انرژی جهان را به رسمیت نشناخته است.
در همین شرایط، فشار بحران تنها به نفت محدود نمانده و بازار گاز طبیعی مایع نیز آسیب سنگینی دیده است. صادرات الانجی قطر طی شش ماه گذشته تقریباً ۹۶ درصد کاهش یافته و تعداد محمولههای صادرشده از این کشور از ۵۰۹ محموله در مدت مشابه سال گذشته به تنها ۱۸ محموله رسیده است. این اتفاق، علاوه بر کاهش درآمد قطر، رقابت برای تأمین گاز در آسیا و اروپا را تشدید کرده و قیمت گاز در این دو بازار را به بالاترین سطح سه سال اخیر رسانده است.
تردد در تنگه هرمز همچنان بسیار پایین است
تنگه هرمز یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان است و هرگونه اختلال در آن میتواند مستقیماً بر قیمت نفت، گاز و هزینه حملونقل انرژی اثر بگذارد. بر اساس دادههای رصد کشتیها، فعالیت در این مسیر از روزهای گذشته روندی نزولی داشته است.
بررسی دادههای شرکت کپلر نشان میدهد روز سهشنبه تنها پنج کشتی حامل کالا از تنگه عبور کردند. دو نفتکش حامل گاز مایع نفتی و یک کشتی حامل قیر از مسیر تنگه به سمت خارج حرکت کردند و دو نفتکش خالی نیز از دریای عمان وارد خلیج فارس شدند. تانکر ترکرز از رصد ۱۵ جفت کشتی و مجموعا ۲۵ میلیون بشکه نفت و فرآورده در دریای عمان طی عملیاتهای کشتی به کشتی در طول امروز خبر داد.
این میزان فعالیت با شرایط عادی فاصله زیادی دارد. میانگین ۱۰روزه تردد کشتیها حدود ۱۵ فروند بوده و بنابراین حجم فعلی تقریباً یکسوم این میانگین است.
دادههای شرکت ویندوارد نیز کاهش شدید فعالیت را تأیید میکند. از ۲۲ اوت، تعداد عبور کشتیها از سطوحی مانند ۲۰ کشتی ورودی و ۱۴ کشتی خروجی به محدوده بسیار پایینتری رسیده است. در روز دوشنبه، این آمار در برخی اندازهگیریها به حدود ۴ کشتی ورودی، صفر کشتی خروجی و ۳ عبور در حالت خاموش رسید.
تفاوت میان اعداد کپلر و ویندوارد به روشهای مختلف رصد و شناسایی کشتیها مربوط است، اما نکته مهم در هر دو مجموعه داده یکسان است: تردد در تنگه هرمز بهشدت کمتر از سطح معمول باقی مانده است.
ایران و عمان به دنبال مسیر موقت هستند
در میان این اختلال، مذاکرات ایران و عمان اهمیت ویژهای پیدا کرده است. دو کشور درباره ایجاد یک کریدور موقت کشتیرانی در تنگه هرمز گفتوگو کردهاند؛ اقدامی که در صورت اجرا میتواند امکان عبور محدود و کنترلشده کشتیها را فراهم کند.
وزرای امور خارجه ایران و عمان درباره چارچوبی مذاکره کردهاند که علاوه بر ایجاد مسیر موقت مشترک برای کشتیرانی، شامل اجرای پروژهای مشترک برای پاکسازی مینهای دریایی تنگه نیز میشود.
در بیانیه مشترک دو کشور بر اهمیت ازسرگیری کشتیرانی ایمن در تنگه هرمز، در عین حفظ حاکمیت و حقوق حاکمیتی دو طرف، تأکید شده است.
با این حال، نباید مذاکره درباره کریدور موقت را با بازگشت کامل تجارت دریایی اشتباه گرفت. ایران در ساعات اولیه چهارشنبه اعلام کرده است که تنگه هرمز همچنان بسته خواهد ماند، مگر اینکه آمریکا به جنگ پایان دهد.
بنابراین حتی در صورت توافق تهران و مسقط، نخستین نتیجه احتمالی آن بازگشت کامل جریان نفت و گاز نخواهد بود؛ بلکه ممکن است ابتدا شاهد عبور محدود، انتخابشده و تحت کنترل برخی کشتیها باشیم.
این تفاوت برای بازار نفت اهمیت زیادی دارد. زیرا قیمتگذاری نفت تنها به باز شدن حقوقی یک مسیر وابسته نیست؛ بازار زمانی آرام خواهد شد که شرکتهای کشتیرانی، بیمهگران، صاحبان نفتکشها و خریداران انرژی مطمئن شوند عبور از مسیر هرمز از نظر امنیتی و اقتصادی قابل اتکا است.
بیشتر نفت هرمز به چین میرود
یکی از مهمترین ابعاد بحران هرمز، مقصد بخش عمده نفتی است که از این مسیر عبور میکند. دادههای ویندوارد نشان میدهد حدود ۶۵ درصد صادرات نفت عبوری از تنگه هرمز مقصد چین است. بنابراین ادامه اختلال در این مسیر تنها یک مسئله منطقهای نیست و مستقیماً به بزرگترین مصرفکنندگان انرژی جهان نیز مربوط میشود.
در چنین شرایطی، هرگونه کاهش یا افزایش تردد نفتکشها میتواند بر هزینه تأمین نفت پالایشگاههای آسیایی اثر بگذارد. اگر عبور کشتیها افزایش پیدا کند، بازار میتواند بخشی از صرف ریسک ژئوپلیتیکی قیمت نفت را پس بگیرد؛ اما اگر محدودیتها ادامه پیدا کند، نگرانی درباره عرضه پایدار انرژی همچنان در قیمتها باقی خواهد ماند.
فهرست سیاه ایران فشار بر کشتیرانی را بیشتر کرده است
همزمان با کاهش تردد، ایران فهرستی شامل ۴۵ کشتی منتشر کرده که به گفته تهران قوانین مربوط به عبور از تنگه هرمز را نقض کردهاند. بر اساس گزارشهای منتشرشده، سه شرکت پالایشگاهی هندی و یک شرکت بزرگ انرژی بینالمللی اعلام کردهاند از استفاده از نفتکشهای موجود در این فهرست خودداری خواهند کرد.
تهران هشدار داده است که در صورت استفاده از این کشتیها برای حمل محموله از تنگه، امکان جریمه، توقیف کشتی و مصادره محموله وجود دارد. این موضوع یک ریسک جدید برای بازار ایجاد کرده است. حتی اگر مسیر فیزیکی تنگه برای برخی کشتیها قابل عبور باشد، افزایش ریسک حقوقی و امنیتی میتواند شرکتهای کشتیرانی را از فعالیت در منطقه منصرف کند.
از سوی دیگر، برخی شرکتهای حملونقل درباره ادامه عملیات انتقال نفت از یک کشتی به کشتی دیگر در خلیج فارس نیز در حال بررسی شرایط هستند. در صورت توقف این عملیات، اختلال موجود میتواند تشدید شود؛ زیرا برخی کشورهای منطقه از این روش برای انتقال نفت و کاهش وابستگی به عبور مستقیم استفاده میکنند.
قیمت نفت با امید به بازگشایی عقب نشست
بازار نفت در واکنش به اخبار مربوط به مذاکرات ایران و عمان، نشانههایی از کاهش فشار صعودی نشان داد. در زمان انتشار گزارشهای مربوط به مذاکرات، قیمت نفت برنت حدود ۸۶.۶۹ دلار در هر بشکه و نفت وستتگزاس اینترمدیت حدود ۸۰.۶۱ دلار معامله میشد.
این واکنش نشان میدهد معاملهگران بخشی از احتمال بازگشت عرضه را در قیمتها لحاظ کردهاند، اما کاهش قیمت به معنای پایان بحران نیست. تحلیلگران بانک آیانجی نیز نسبت به خوشبینی بیش از حد هشدار دادهاند. از دید آنها، حتی توافق ایران و عمان لزوماً به معنای بازگشت فوری جریان نفت از تنگه هرمز به سطح عادی نیست. برای عادی شدن جریان انرژی، احتمالاً لازم است محاصره بنادر ایران برداشته شود و بخشی از تحریمها نیز کاهش پیدا کند.
یکی از مهمترین نکات همینجاست: بازار نفت به خبر مذاکره واکنش نشان میدهد، اما برای بازگشت پایدار قیمتها به سطوح پایینتر، به شواهد واقعی از افزایش عرضه نیاز دارد.
حجم واقعی نفت عبوری همچنان محل اختلاف است
آمار مربوط به میزان نفتی که در شرایط فعلی از تنگه هرمز عبور میکند نیز یکسان نیست. آمریکا اعلام کرده است که بهطور میانگین حدود ۸ تا ۹ میلیون بشکه نفت در روز از تنگه عبور میکند و این رقم ممکن است در دورههای کوتاه قابل دستیابی باشد.
اما برآوردهای مختلف شرکتهای رصد کشتیرانی اعداد پایینتری را نشان میدهند و میزان واقعی جریان نفت را بین حدود ۲ تا ۶ میلیون بشکه در روز تخمین میزنند.
این اختلاف اهمیت زیادی دارد، زیرا اگر رقم واقعی به محدوده پایینتر نزدیک باشد، بازار نفت در حال حاضر با کمبود عرضه بسیار بزرگتری نسبت به آن چیزی مواجه است که برخی آمارهای رسمی نشان میدهند.
ذخایر راهبردی آمریکا به محدوده حساس نزدیک شد
در طرف دیگر بازار، وضعیت ذخایر نفت آمریکا نیز توجه معاملهگران را جلب کرده است. مؤسسه نفت آمریکا برآورد کرده ذخایر نفت خام آمریکا در هفته منتهی به ۲۱ اوت حدود ۴.۲ میلیون بشکه افزایش یافته است؛ در حالی که تحلیلگران انتظار افزایش تنها ۱.۹ میلیون بشکهای را داشتند. در هفته قبل، ذخایر نفت خام آمریکا ۳۲۸ هزار بشکه کاهش یافته بود.
در مجموع، ذخایر تجاری نفت خام آمریکا بدون احتساب ذخایر راهبردی طی ۱۹ هفته گذشته بیش از ۴۵ میلیون بشکه کاهش داشتهاند و با وجود این افت، موجودی نفت خام آمریکا نسبت به ابتدای سال حدود ۵.۸ میلیون بشکه بیشتر است.
اما بخش مهمتر ماجرا ذخایر راهبردی آمریکاست. در هفته مورد بررسی حدود ۳.۷ میلیون بشکه دیگر از ذخایر راهبردی نفت آمریکا برداشت شد و موجودی این ذخایر به ۲۸۹.۷ میلیون بشکه رسید.
این رقم حدود ۴۴۲ میلیون بشکه کمتر از ظرفیت حداکثری ذخایر راهبردی آمریکاست. همچنین سطح عملیاتی قابلقبول این ذخایر معمولاً بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون بشکه در نظر گرفته میشود؛ محدودهای که پایینتر از آن، توانایی برداشت و فرآوری نفت میتواند با محدودیت مواجه شود. بنابراین فضای بیشتری برای استفاده از ذخایر راهبردی وجود دارد، اما حاشیه امنیت آمریکا نیز دیگر مانند گذشته نیست.
تولید نفت آمریکا بخشی از فشار عرضه را جبران میکند
تولید نفت آمریکا در هفته منتهی به ۱۴ اوت به ۱۳.۸۳۰ میلیون بشکه در روز رسید؛ در حالی که هفته قبل ۱۳.۸۰۵ میلیون بشکه در روز بود. تولید فعلی همچنین حدود ۵۰۳ هزار بشکه در روز بیشتر از یک سال قبل است.
افزایش تولید آمریکا یکی از معدود عواملی است که میتواند بخشی از اختلال عرضه در خلیج فارس را جبران کند. با این حال، رشد تولید آمریکا به تنهایی نمیتواند مشکل لجستیکی ناشی از اختلال در تنگه هرمز را حل کند؛ زیرا نفت آمریکا از مسیرهای متفاوتی به بازارهای مصرف میرسد و جایگزین مستقیم همه جریانهای نفتی عبوری از هرمز نیست.
قطر؛ بزرگترین قربانی بحران در بازار گاز
اگرچه نفت بیشترین توجه بازار را به خود اختصاص داده، اما شاید بزرگترین آسیب واقعی بحران هرمز به بازار الانجی وارد شده باشد. قطر که دومین صادرکننده بزرگ الانجی جهان محسوب میشود، طی شش ماه گذشته شاهد سقوط ۹۶ درصدی صادرات خود بوده است.
بر اساس محاسبات رویترز، درآمد صادراتی ازدسترفته قطر طی این مدت حدود ۲۴ میلیارد دلار بوده است. تعداد محمولههای الانجی صادرشده از قطر از ۵۰۹ محموله در مدت مشابه سال گذشته به تنها ۱۸ محموله کاهش یافته است. این کاهش، پیامدهای گستردهای برای بازار جهانی گاز دارد. حدود ۲۰ درصد جریان روزانه الانجی جهان درگیر اختلال ناشی از بحران تنگه هرمز شده است.
علاوه بر محدودیت کشتیرانی، حملات پهپادی و موشکی به زیرساختهای انرژی منطقه نیز به مجتمع بزرگ مایعسازی گاز راسلفان در قطر آسیب زده است. شرکت دولتی قطرانرژی برآورد کرده آسیب واردشده به این مجموعه میتواند حدود ۲۰ میلیارد دلار در سال درآمد ازدسترفته ایجاد کند و تعمیر آن نیز ممکن است تا پنج سال زمان ببرد. این شرکت حتی برای برخی قراردادهای بلندمدت الانجی خود به دلیل شرایط موجود، وضعیت فورسماژور اعلام کرده است.
“
«برداشت من این است که بازار هنوز در مرحله «امید به عادیسازی» قرار دارد، نه «بازگشت به عادیسازی». افت قیمت نفت در واکنش به مذاکرات ایران و عمان قابل درک است، اما تا زمانی که افزایش تردد نفتکشها به یک روند پایدار تبدیل نشود، کاهش ریسک هرمز را نباید قطعی دانست. نکته مهمتر، اثر دومینویی بحران بر الانجی است؛ سقوط ۹۶ درصدی صادرات قطر در کنار نزدیک شدن ذخایر راهبردی آمریکا به کف عملیاتی نشان میدهد که در صورت طولانی شدن بحران، مسئله اصلی بازار دیگر فقط قیمت نفت نیست، بلکه بازآرایی مسیرهای جهانی انرژی و افزایش ارزش امنیت عرضه خواهد بود. از این منظر، هرگونه گشایش واقعی در هرمز میتواند فشار نزولی قابلتوجهی بر نفت و گاز ایجاد کند، اما تا پیش از مشاهده جریان فیزیکی پایدار، به نظرم بازار همچنان باید برای یک حقبیمه ژئوپلیتیکی بالا آماده بماند.»
بابک شیری
اروپا در رقابت با آسیا برای گاز عقب افتاده است
کاهش صادرات قطر باعث شده اروپا و آسیا برای محمولههای موجود الانجی رقابت بیشتری داشته باشند. افزایش قیمت گاز در بازارهای آسیایی و اروپایی، هزینه تأمین انرژی را بالا برده و نگرانیها درباره پر کردن ذخایر گاز اروپا پیش از زمستان را تشدید کرده است.
در صورت ادامه بحران هرمز، اروپا ممکن است برای جذب محمولههای بیشتر مجبور شود قیمتهای بالاتری پیشنهاد دهد تا بتواند در رقابت با خریداران آسیایی موفق شود. از سوی دیگر، آمریکا از این شرایط سود میبرد؛ زیرا الانجی آمریکا بدون عبور از منطقه درگیر جنگ میتواند بخشی از تقاضای ازدسترفته را پاسخ دهد.
در واقع، بحران هرمز در حال تغییر مسیر جغرافیایی تجارت گاز است؛ به این معنا که هرچه صادرات قطر محدودتر بماند، سهم تولیدکنندگان و صادرکنندگان دیگر، بهویژه آمریکا، بیشتر خواهد شد.
افزایش بارگیری نفت عراق؛ یک نشانه امیدوارکننده
در میان اخبار منفی، تصویربرداری ماهوارهای از پایانههای صادراتی عراق نشانهای متفاوت ارائه کرده است. در ۲۴ اوت، هفت نفتکش در تأسیسات صادرات نفت عراق در خلیج فارس مستقر بودند و مجموع ظرفیت حمل آنها حدود ۱۳ میلیون بشکه برآورد شد. شرکت تانکرترکرز نیز بارگیری حدود ۱۳ میلیون بشکه نفت را در پایانه نفتی البصره تأیید کرده است.
این وضعیت با هفتههای گذشته تفاوت محسوسی دارد؛ در هفتههای اخیر معمولاً تنها یک یا دو نفتکش در تأسیسات صادراتی فراساحلی عراق مشاهده میشد، در حالی که پیش از جنگ، حضور همزمان شش نفتکش در هشت اسکله امری عادی بود. با این حال، افزایش بارگیری عراق نباید بهعنوان پایان بحران تلقی شود. این نفتکشها پس از بارگیری همچنان باید از تنگه هرمز عبور کنند.
عراق اعلام کرده که در اوایل ماه جاری حدود ۲ میلیون بشکه در روز نفت صادر میکرد. پالایشگاههای چینی نیز در شرایط کاهش عرضه از دیگر کشورهای خلیج فارس، خرید نفتهای بصره متوسط و بصره سنگین عراق را افزایش دادهاند.
در نتیجه، افزایش بارگیری عراق بیشتر از آنکه نشانه بازگشت کامل بازار به شرایط عادی باشد، نشاندهنده تلاش تولیدکنندگان منطقه برای استفاده حداکثری از ظرفیتهای موجود است.
جمعبندی
بازار انرژی اکنون در نقطهای قرار گرفته که یک خبر سیاسی میتواند به اندازه یک تغییر بزرگ در عرضه نفت بر قیمتها اثر بگذارد. مذاکرات ایران و عمان برای ایجاد کریدور موقت میتواند نخستین گام برای کاهش اختلال باشد، اما تا زمانی که عبور نفتکشها به شکل پایدار افزایش پیدا نکند، نمیتوان از بازگشت عادی تجارت انرژی سخن گفت.
در بازار نفت، کاهش تردد هرمز، فهرست سیاه ۴۵ نفتکش، اختلاف بر سر میزان واقعی نفت عبوری، کاهش ذخایر راهبردی آمریکا و محدودیت صادرات قطر همگی نشان میدهند که ریسک عرضه همچنان بالاست. در مقابل، افزایش تولید نفت آمریکا به ۱۳.۸۳ میلیون بشکه در روز، رشد بارگیری نفت عراق و احتمال ایجاد مسیر موقت دریایی، بخشی از فشار بازار را کاهش میدهد.
در بازار گاز، شرایط حتی حساستر است. سقوط ۹۶ درصدی صادرات الانجی قطر و ازدسترفتن حدود ۲۴ میلیارد دلار درآمد نشان میدهد بحران هرمز از یک اختلال منطقهای فراتر رفته و به مسئلهای جهانی برای امنیت انرژی تبدیل شده است.
بنابراین مسیر قیمت نفت و گاز در هفتههای آینده بیش از هر چیز به یک متغیر وابسته خواهد بود: آیا تنگه هرمز واقعاً باز میشود یا تنها امکان عبور محدود و موقت کشتیها فراهم خواهد شد؟ تفاوت میان این دو سناریو میتواند برای بازار انرژی بسیار بزرگ باشد.
در ترجمه برخی نقاط این گزارش از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.
