شاخص‌های قیمت نفت در خاورمیانه طی هفته‌های اخیر روندی نزولی داشته‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد هم‌زمان با احیای صادرات نفت از خلیج فارس و کاهش تقاضای جهانی در پی بالا ماندن قیمت‌ها، احتمال شکل‌گیری مازاد عرضه نفت در بازار وجود دارد.

در نگاه نخست، به نظر می‌رسد بازار نفت خام در آستانه ورود به دوره‌ای از مازاد عرضه قرار گرفته است. بااین‌حال، هزینه‌های تحمیل‌شده به پالایشگاه‌ها و مصرف‌کنندگان همچنان کاهش نیافته است. جنگ، افزایش حق بیمه و ثبت رکوردهای جدید در نرخ کرایه نفتکش‌ها، هزینه انتقال هر بشکه نفت خام را از حدود ۵ دلار پیش از جنگ به حداکثر ۳۰ دلار و حتی در مقاطعی بالاتر از این رقم رسانده است.

تولیدکنندگان نفت خاورمیانه برای حفظ مشتریان خود ناچار شده‌اند قیمت‌های رسمی فروش نفت را به‌شدت کاهش دهند؛ چرا که افزایش صادرات از خلیج فارس، قیمت فیزیکی نفت‌های شاخص منطقه را تحت فشار قرار داده است. علاوه بر این، با توجه به بالا بودن هزینه حمل‌ونقل دریایی، تولیدکنندگان خاورمیانه برای جذب خریداران آسیایی که نسبت به قیمت حساسیت زیادی دارند، چاره‌ای جز ارائه تخفیف‌های بیشتر ندارند.

کاهش قیمت محموله‌های نفتی خاورمیانه و تضعیف ساختار بازار در شاخص‌های نفت خام این منطقه، نشانه‌هایی از شکل‌گیری مازاد عرضه در بازار هستند.

بااین‌حال، شوک واردشده به بازارهای جهانی نفت و فرآورده‌های نفتی هنوز به پایان نرسیده است؛ چراکه افزایش جریان صادرات به معنای کاهش ناگهانی ریسک‌های تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز نیست. در واقع، حملات به کشتی‌ها طی ماه گذشته تشدید شده و تولیدکنندگان نیز بخش قابل‌توجهی از ناوگان جهانی نفتکش‌ها را درگیر رفت‌وآمدهای غیرکارآمد و مکرر به داخل و خارج از تنگه هرمز کرده‌اند. پس از آن نیز بخشی از محموله‌ها از طریق انتقال کشتی به کشتی (STS) در خلیج عمان جابه‌جا می‌شوند.

ممکن است الگوهای عادی تجارت نفت که پیش از جنگ ایران برقرار بود، هرگز به‌طور کامل بازنگردند. تا زمانی که بازار خود را با شرایط جدید تطبیق دهد و تولیدکنندگان حاشیه خلیج فارس مسیرهای جایگزینی برای صادرات ایجاد کنند، ریسک‌های ناشی از جنگ و افزایش حق بیمه همچنان بر جریان انتقال نفت سایه خواهند انداخت.

طی چند روز گذشته، امیدها به دستیابی آمریکا و ایران به توافق بار دیگر افزایش یافته است. این امیدواری در شرایطی شکل گرفته که نشانه‌هایی از تمایل دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به پیگیری مسیر دیپلماسی به‌جای تشدید تنش‌ها دیده می‌شود؛ آن هم پس از شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا.

در پنج روز معاملاتی پس از انتخابات، قیمت نفت خام برنت حدود ۱۷ درصد سقوط کرد و اوایل روز سه‌شنبه در سطحی اندکی بالاتر از ۹۱ دلار به ازای هر بشکه معامله شد.

بازار طی هشت ماه گذشته چندین بار از فروپاشی ناگهانی تلاش‌ها برای آغاز مذاکرات غافلگیر شده است. ازاین‌رو، آرامش نسبی پس از انتخابات در آمریکا و اسرائیل، که نتیجه مطلوبی برای ترامپ یا بنیامین نتانیاهو نداشت، ممکن است صرفاً موقتی باشد.

بااین‌حال، صرف‌نظر از تحولات سیاسی، انتظارات درباره شکل‌گیری مازاد عرضه در کوتاه‌مدت، همچنان قیمت نفت خام خاورمیانه را تحت فشار قرار داده است.

ساختار منحنی قیمت شاخص نفت دوبی هفته گذشته نشان داد که برای نخستین بار از اوایل ماه ژوئیه، میزان افزایش جریان نفت از خاورمیانه از تقاضا پیشی گرفته است. در آن زمان، آتش‌بس سه‌هفته‌ای میان آمریکا و ایران به میلیون‌ها بشکه نفت اجازه داد بدون مانع از تنگه هرمز عبور کنند.

قرارداد ماه نوامبر نفت خام دوبی در اوایل هفته گذشته وارد وضعیت «کانتانگو» (Contango) شد؛ شرایطی که در آن قیمت قراردادهای تحویل در آینده از قیمت‌های نقدی بالاتر است. این تحول نشان می‌دهد نگرانی‌ها درباره کمبود فوری عرضه نفت خام به میزان قابل‌توجهی کاهش یافته است.

افزایش عرضه از خاورمیانه همچنین قیمت نفت دوبی و موربان را تضعیف کرده است. در پایان ماه اکتبر، قیمت نفت خام فیزیکی خاورمیانه با افزایش جریان صادرات از این منطقه کاهش یافت؛ به‌طوری‌که میزان صادرات در برخی روزها به سطح پیش از جنگ بازگشت.

شرکت نفتی آرامکوی عربستان هفته گذشته قیمت نفت شاخص خود، یعنی عرب لایت، برای مشتریان آسیایی و محموله‌های بارگیری‌شونده در ماه دسامبر را ۲ دلار در هر بشکه کاهش داد. در نتیجه، قیمت این نفت به تخفیف ۶.۵۰ دلاری نسبت به میانگین شاخص عمان/دوبی رسید. این بزرگ‌ترین میزان تخفیف نسبت به شاخص نفت خاورمیانه از ماه مه ۲۰۲۰ و دوران همه‌گیری کرونا محسوب می‌شود.

بااین‌حال، هزینه انتقال نفت از منطقه همچنان بسیار بالا است. نرخ کرایه حمل‌ونقل دریایی به دلیل کمبود نفتکش‌ها و تداوم حق بیمه‌های سنگین جنگی، همچنان در سطوح بالایی قرار دارد.

بازگشت صادرات فرآورده‌های نفتی خاورمیانه به شرایط عادی نیز با فاصله بیشتری همراه است.

اوله هانسن، رئیس بخش استراتژی کامودیتی در بانک ساکسو، هفته گذشته در یادداشتی نوشت:

صادرات نفت خام خاورمیانه به سطح پیش از جنگ بازگشته است، اما جریان صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده همچنان تنها معادل ۳۷ درصد از سطح عادی است. در حال حاضر، بازار بیش از آنکه بر شواهد ملموس درباره نزدیک بودن توافق تکیه داشته باشد، بر امیدواری به دستیابی به یک توافق پیش می‌رود. دو طرف ممکن است همچنان بر سر مسائل مهم اختلافات زیادی داشته باشند و همین موضوع چشم‌انداز آینده را با عدم قطعیت بالایی مواجه می‌کند.

او همچنین هشدار داد: بدون دریافت نشانه‌های مثبت و پایدار از سوی واشنگتن و تهران، کاهش اخیر قیمت‌ها ممکن است به‌راحتی معکوس شود.

کاهش ذخایر نفتی می‌تواند تقاضا را پس از پایان جنگ افزایش دهد

حتی اگر جنگ‌های ایران و اوکراین تا پایان سال جاری میلادی با توافق‌های صلح پایدار به پایان برسند، احتمالاً روایت مازاد عرضه نفت چندان دوام نخواهد داشت. دلیل این مسئله، کاهش شدید ذخایر جهانی نفت است؛ به‌طوری‌که بازگرداندن این ذخایر به سطوح مناسب، ماه‌ها و احتمالاً چند سال زمان خواهد برد.

امین ناصر، مدیرعامل آرامکوی عربستان، ماه گذشته در یک کنفرانس انرژی در ریاض گفت: تأمین مجدد ذخایر نفتی جهان، در حالی که تقاضای بازار نیز باید پاسخ داده شود، ممکن است تا دو سال زمان ببرد.»

مدیرعامل یکی دیگر از شرکت‌های بزرگ ملی نفت خاورمیانه، یعنی شرکت ملی نفت ابوظبی (ADNOC)، نیز هفته گذشته هشدار داد که ذخایر گازوئیل در برخی بازارها به پایین‌ترین سطح فصلی خود طی ۳۵ سال گذشته رسیده است.

سلطان الجابر، مدیرعامل شرکت ADNOC، در کنفرانس انرژی ADIPEC 2026 در ابوظبی گفت بحران خاورمیانه باعث شده است نزدیک به یک میلیارد بشکه نفت خام از ذخایر جهانی برداشت شود؛ مسئله‌ای که ضرورت افزایش تاب‌آوری نظام انرژی جهان را بیش از گذشته آشکار می‌کند.

به بیان ساده، جهان ذخایر و حاشیه اطمینان خود در حوزه عرضه انرژی را تا حد زیادی از دست داده است.