- رئیسجمهور ایران در اجلاس سازمان همکاری شانگهای، بستهای از ابتکارات اقتصادی شامل استفاده از ارزهای ملی، تأسیس بانک مشترک و ایجاد کنسرسیوم انرژی را مطرح کرد.
- هدف تهران از این اقدامات، ایجاد یک ساختار تجاری و مالی مستقل برای مقابله با فشارهای اقتصادی و تحریمهای ایالات متحده عنوان شده است
- روسیه با اعلام استفاده از ۹۸ درصد ارزهای ملی در تسویه حسابهای خود با اعضای شانگهای، الگویی برای گسترش تجارت با یوان، روبل و روپیه در منطقه ارائه داده است.
- ایران با استفاده از موقعیت جغرافیایی خود، به دنبال توسعه کریدورهای حملونقل و لجستیکی برای پیوند دادن بازارهای شرق به مسیرهای شمال-جنوب است.
به باور کارشناسان، حضور ایران در سازمان همکاری شانگهای و گروه بریکس، ابعادی فراتر از همکاریهای اقتصادی دارد و به عنوان یک ابزار دیپلماتیک برای مقابله با فشارهای ایالات متحده تلقی میشود. ایران با توجه به جایگاه مهم ژئوپلیتیکی خود، از طریق عضویت در این سازمان به دنبال دریافت تضمینهای امنیتی و کسب حمایتهای بینالمللی از سوی متحدان خود است.
در این راستا، تهران انتظار دارد در اجلاس آتی بریکس در هند، از سوی کشورهای «جنوب جهان» حمایت بیشتری دریافت کند. گروه بریکس که شامل اقتصادهای نوظهور بزرگی همچون چین، هند، روسیه، برزیل و آفریقای جنوبی است، به عنوان وزنه تعادلی در برابر سلطه غرب شناخته میشود. ایران در سال ۲۰۲۴ به این بلوک پیوست و تلاش میکند از این بستر برای تقویت نفوذ خود در سطح بینالمللی بهره میبرد.
بنابراین، سازوکارهایی نظیر سازمان همکاری شانگهای و بریکس برای تهران «داراییهای مهمی» هستند تا بتواند در بحبوحه حملات و فشارهای فزاینده ایالات متحده، به موفقیتهای دیپلماتیک دست یابد. برای نمونه تأکید اخیر سازمان همکاری شانگهای بر جهان چندقطبی و مخالفت صریح با تحریمهای یکجانبه و فشارهای نظامی، میتواند حمایتهای سیاسی و اقتصادی مهمی را برای ایران به ارمغان بیاورد.
یکی از نکات مهم در بیانیه روز سهشنبه سازمان همکاری شانگهای، محکومیت هرگونه حمله یا تهدید علیه تأسیسات هستهای بود. کشورهای عضو در این بیانیه تأکید کردند که چنین اقداماتی تهدیدی برای صلح و ثبات بینالمللی محسوب میشود.
این موضعگیری در حالی اتخاذ میشود که موضوع برنامه هستهای ایران همواره محور اصلی اختلافات میان تهران و واشنگتن بوده و تهدید به اقدامات نظامی علیه تأسیسات هستهای ایران، از جمله محورهای اصلی فشارهای ایالات متحده در سالهای اخیر است.
از بانک مشترک تا کنسرسیوم انرژی؛ ابتکارات تهران در اجلاس بیشکک
در حالی که ایالات متحده فشارهای اقتصادی و مالی خود را بر ایران افزایش میدهد، تهران با گسترش شبکه روابط تجاری و مالی در آسیا، تلاش میکند سازمان همکاری شانگهای را از یک چارچوب سیاسی و امنیتی به بستری مؤثر برای تجارت، امور مالی و انرژی تبدیل کند.
این تحولات در پی اجلاس سازمان همکاری شانگهای در بیشکک، پایتخت قرقیزستان، اهمیت یافته است. در این نشست، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، مجموعهای از ابتکارات اقتصادی را با هدف کاهش وابستگی به سیستم مالی غرب ارائه کرد. این طرحها شامل گسترش استفاده از ارزهای ملی، تأسیس بانک اختصاصی برای سازمان، ایجاد سازوکار مشترک برای تضمین صادرات و سرمایهگذاری و همچنین ایجاد یک کنسرسیوم انرژی است.
تحلیلگران معتقدند برای تهران، مقابله با تحریمها دیگر تنها محدود به یافتن راههای موقت برای صادرات نفت نیست، بلکه هدف، ایجاد سیستمی است که حتی در صورت محدودیت کانالهای مالی غرب، فعالیتهای تجاری را تداوم بخشد. سازمان همکاری شانگهای با حضور قدرتهای اقتصادی نظیر چین، هند و روسیه، فضایی راهبردی برای دسترسی ایران به بازارها و منابع مالی خارج از حوزه نفوذ نهادهای غربی فراهم میکند.
در همین راستا، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در اجلاس بیشکک اشاره کرد که سهم ارزهای ملی در تسویه حسابهای روسیه با شرکای خود در این سازمان به بیش از ۹۸ درصد رسیده است. این وضعیت، الگویی برای ایران فراهم میکند تا در تراکنشهای خود بهجای دلار، از ارزهایی مانند یوان، روبل و روپیه استفاده کند.
با این حال، کارشناسان اقتصادی تأکید دارند که حذف وابستگی به دلار مستلزم ایجاد زیرساختهای مالی است. در همین زمینه، طرح ایجاد یک بانک برای سازمان همکاری شانگهای و تأسیس اتحادیه مشترک برای بیمه صادرات و سرمایهگذاری، با هدف تأمین مالی پروژههای زیرساختی، انرژی و حملونقل و همچنین کاهش ریسک سرمایهگذاران در بازار ایران، مطرح شده است.
مولفه انرژی نیز به عنوان اصلیترین کارت راهبردی در این استراتژی مطرح است. سازمان همکاری شانگهای با گرد هم آوردن تولیدکنندگان بزرگ مانند ایران، روسیه و قزاقستان و مصرفکنندگان بزرگ مانند چین و هند، فرصتی برای اتصال صادرات انرژی به سرمایهگذاری و بازارهای آسیایی فراهم کرده است. پیشنهاد ایجاد کنسرسیوم انرژی با هدف توسعه پروژههای مشترک در این حوزه، بخشی از این تلاش است.
علاوه بر این، موقعیت جغرافیایی ایران به عنوان حلقه اتصال میان آسیای مرکزی، روسیه، خلیج فارس و اقیانوس هند، میتواند این کشور را به مرکز زنجیرههای حملونقل شمال-جنوب تبدیل کند. توسعه راهآهن، بنادر و مراکز لجستیکی میتواند تنوع مسیرهای تجاری ایران را افزایش و وابستگی به شرکای محدود را کاهش دهد.
اگرچه عضویت در این سازمان به معنای لغو کامل تحریمهای ایالات متحده نیست، اما به اقتصاد ایران گزینههای بیشتری برای مانور در برابر فشارهای مالی میدهد. با وجود چالشهای داخلی نظیر تورم و نوسانات ارزی، تلاش برای نهادینهسازی شبکه تجاری مبتنی بر ارزهای محلی و سیستمهای مالی جایگزین، از سوی تهران به عنوان راهکاری بلندمدت دنبال میشود.
