عراق قصد دارد طی شش سال آینده تولید نفت خود را بیش از دو برابر کند و به محدوده ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز برساند؛ هدفی که در صورت تحقق، جایگاه بغداد در بازار جهانی نفت را به شکل محسوسی تغییر خواهد داد. با این حال، رسیدن به این سطح تولید فقط به توسعه میدانهای نفتی و سرمایهگذاری در بخش بالادستی وابسته نیست؛ عراق ابتدا باید موافقت اوپک را برای افزایش سهمیه تولید خود به دست آورد و سپس راهی برای انتقال میلیونها بشکه نفت اضافی به بازار پیدا کند.
- عراق قصد دارد طی شش سال تولید نفت خود را از حدود ۴ میلیون بشکه به ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز برساند.
- بغداد برای افزایش سهمیه تولید خود در اوپک مذاکره میکند و ارزیابی ظرفیت تولید اعضا تا پایان سپتامبر انجام خواهد شد.
- مشکل اصلی فقط تولید نیست؛ صادرات فعلی از مسیر ترکیه حدود ۱۷۰ هزار بشکه در روز است و خط لوله پیشنهادی سوریه دستکم ۱۵ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت.
- اگر عراق همزمان بر محدودیتهای اوپک و وابستگی به هرمز غلبه کند، میتواند به یکی از مهمترین منابع رشد عرضه نفت جهان تبدیل شود؛ در غیر این صورت، بخش قابلتوجهی از ظرفیت جدید آن روی کاغذ باقی خواهد ماند.
علی زیدی، نخستوزیر عراق، روز جمعه اعلام کرد بغداد تولید روزانه ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه را هدفگذاری کرده است؛ در حالی که تولید این کشور پیش از جنگ ایران حدود ۴ میلیون بشکه در روز بود. عراق در همین روز وزیر نفت و وزیر دارایی خود را به عربستان سعودی فرستاد تا برای افزایش سهمیه تولید در اوپک مذاکره کنند.
این درخواست در شرایطی مطرح شده که اوپک پلاس در حال بازنگری ظرفیت تولید پایدار اعضای خود است. این ائتلاف شرکت مشاور دگولایر اند مکناتن را مأمور کرده تا ظرفیت واقعی و پایدار تولید بیشتر اعضا، از جمله عراق، را به صورت مستقل بررسی کند. انتظار میرود نتایج این ارزیابی تا پایان سپتامبر منتشر شود و پس از آن مذاکرات درباره مبنای تولید اعضا برای سال ۲۰۲۷ آغاز شود.
اهمیت این بررسی برای عراق بسیار بالاست؛ زیرا افزایش ظرفیت مبنا معمولاً به معنای امکان دریافت سهمیه بالاتر و در نتیجه تولید بیشتر است. بغداد بنابراین تلاش میکند پیش از آغاز مذاکرات رسمی، ظرفیت بالقوه خود را به اعضای اصلی اوپک نشان دهد و برای افزایش سهمیه آینده آماده شود.
اوپک تنها مانع عراق نیست
حتی اگر بغداد بتواند موافقت اوپک را برای افزایش تولید به دست آورد، یک مشکل بزرگتر همچنان پابرجاست: چگونه این حجم عظیم نفت را به بازار جهانی برساند؟ عراق در میان تولیدکنندگانی قرار دارد که بیشترین آسیب را از بستهشدن مؤثر مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز دیدهاند. این آبراه در سالهای گذشته مهمترین مسیر صادرات نفت عراق بوده و اختلال در آن مستقیماً توان صادراتی بغداد را محدود کرده است.
عراق توانسته صادرات خود از مسیر هرمز را در ماه جاری به حدود ۲ میلیون بشکه در روز برساند، اما حجم رفتوآمد در این آبراه همچنان بسیار پایینتر از سطح پیش از جنگ است. این مسئله یک ضعف ساختاری را برای عراق آشکار کرده است. کشوری که میخواهد تولید خود را به ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز برساند، نمیتواند برای صادرات بخش عمده این نفت به یک مسیر محدود وابسته بماند. به همین دلیل، بغداد در حال بررسی مسیرهای جایگزین است.
تلاش برای دور زدن تنگه هرمز
نخستوزیر عراق اعلام کرده که بغداد قصد دارد صادرات نفت از بندر جیحان ترکیه را افزایش دهد و همزمان مسیرهای جدیدی را از طریق بانیاس سوریه و عقبه اردن دنبال کند. ئمسیر عراق به ترکیه در حال حاضر تنها حدود ۱۷۰ هزار بشکه در روز نفت جابهجا میکند؛ رقمی که در مقایسه با هدف تولید ۸ تا ۱۰ میلیون بشکهای عراق بسیار ناچیز است.
مسیر پیشنهادی سوریه میتواند در آینده امکان صادرات بخشی از نفت عراق بدون عبور از هرمز را فراهم کند، اما ساخت این خط لوله نیز پروژهای کوتاهمدت نیست. برآوردهای فعلی نشان میدهد ساخت این مسیر ممکن است حدود چهار سال زمان ببرد و حداقل ۱۵ میلیارد دلار هزینه داشته باشد.
بنابراین، برنامه بلندپروازانه عراق را باید نه فقط یک پروژه افزایش تولید، بلکه یک برنامه گسترده توسعه زیرساخت صادراتی دانست.
اگر عراق نتواند ظرفیت انتقال و صادرات خود را همزمان با تولید افزایش دهد، حتی اضافه شدن چند میلیون بشکه تولید روزانه نیز الزاماً به درآمد بیشتر منجر نخواهد شد. نفتی که امکان خروج از کشور نداشته باشد، در نهایت به ظرفیت بلااستفاده تبدیل خواهد شد.
جنگ ضعف زیرساخت صادراتی عراق را آشکار کرد
تحولات اخیر نشان داد اتکای بیش از حد عراق به هرمز تا چه اندازه میتواند برای اقتصاد این کشور خطرناک باشد. در شرایط عادی، عبور بخش بزرگی از نفت عراق از این آبراه مزیت محسوب میشد؛ اما با افزایش تنشهای منطقهای، همان مسیر به یک نقطه آسیبپذیر تبدیل شد.
کاهش تردد کشتیها در هرمز نهتنها صادرات عراق را تحت فشار قرار داده، بلکه اهمیت ایجاد مسیرهای جایگزین را برای بغداد چند برابر کرده است.
این موضوع برای آینده بازار نفت نیز اهمیت دارد. اگر عراق واقعاً بتواند تولید خود را از حدود ۴ میلیون بشکه به ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز برساند، ورود چنین حجمی به بازار جهانی میتواند تأثیر قابلتوجهی بر توازن عرضه و تقاضا داشته باشد.
اما تحقق این سناریو به مجموعهای از عوامل وابسته است؛ از سرمایهگذاری در میدانهای نفتی گرفته تا تصمیم اوپک، ظرفیت خطوط لوله، پایانههای صادراتی و امنیت مسیرهای انتقال.
چین در حال خرید بیشتر نفت عراق است
در همین شرایط، چین به عنوان یکی از بزرگترین خریداران نفت جهان، در حال افزایش خرید نفت عراق است. خریداران چینی اخیراً حدود ۸ میلیون بشکه نفت سنگین و متوسط بصره را خریداری کردهاند؛ اقدامی که نشان میدهد با تغییر مسیرهای عرضه در خاورمیانه، نفت عراق همچنان برای پالایشگران آسیایی جذابیت بالایی دارد.
افزایش تقاضای چین میتواند برای بغداد یک فرصت مهم باشد. اگر عراق بتواند ظرفیت تولید و صادرات خود را افزایش دهد، بازار آسیا و بهخصوص چین میتواند یکی از مهمترین مقاصد رشد صادرات این کشور باشد.
اما این تقاضا به تنهایی مشکل عراق را حل نمیکند. خریدار وجود دارد، اما مسئله اصلی همچنان انتقال نفت از میدانهای داخلی به پایانههای صادراتی و سپس رساندن آن به بازار جهانی است.
رقابت عراق با محدودیتهای اوپک
برنامه عراق برای رسیدن به تولید ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز، در نهایت باید با سیاست کلی اوپک هماهنگ شود. اوپک در سالهای گذشته برای مدیریت بازار و جلوگیری از ایجاد مازاد عرضه، محدودیتهایی را بر تولید اعضا اعمال کرده است. عراق نیز بارها به دلیل اختلاف میان ظرفیت واقعی تولید و سهمیه رسمی خود، یکی از اعضای مهم در بحث پایبندی به توافقهای تولید بوده است. اکنون بغداد میخواهد در مذاکرات جدید، ظرفیت تولید بالاتری برای خود ثبت کند.
اگر ارزیابی مستقل دگولایر اند مکناتن ظرفیت بالایی را برای عراق تأیید کند، بغداد ابزار بیشتری برای مذاکره خواهد داشت. اما حتی در این صورت نیز افزایش ظرفیت به معنای دریافت فوری مجوز تولید ۸ تا ۱۰ میلیون بشکهای نیست. اوپک همچنان باید شرایط بازار جهانی، سطح تقاضا، تولید سایر اعضا و خطر ایجاد مازاد عرضه را در نظر بگیرد.
از همین رو، عراق برای تحقق برنامه خود به نوعی باید دو نبرد را همزمان پیش ببرد: یکی در داخل کشور برای افزایش ظرفیت تولید و صادرات و دیگری در میز مذاکرات اوپک برای به دست آوردن فضای بیشتر جهت عرضه نفت.
“
«به نظر من، برنامه عراق برای رسیدن به تولید ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز را نباید صرفاً یک هدف تولیدی دانست؛ این تصمیم در واقع تلاشی برای بازتعریف جایگاه بغداد در بازار نفت پس از بحران هرمز است. اگر عراق بتواند همزمان با مذاکره موفق در اوپک، مسیرهای صادراتی ترکیه، سوریه و اردن را توسعه دهد، میتواند از یک تولیدکننده بزرگ اما آسیبپذیر به بازیگری با قدرت مانور بیشتر در بازار تبدیل شود. با این حال، ریسک اصلی برای بغداد همچنان زیرساخت و ژئوپلیتیک است؛ زیرا افزایش چند میلیون بشکهای تولید زمانی ارزش اقتصادی واقعی خواهد داشت که عراق بتواند این نفت را مستقلتر، پایدارتر و با هزینه قابلقبول به بازارهای جهانی برساند.»
بابک شیری
هدف ۱۰ میلیون بشکهای چقدر قابل تحقق است؟
هدف عراق از نظر منابع نفتی غیرممکن به نظر نمیرسد، اما فاصله میان ظرفیت بالقوه و تولید واقعی بسیار مهم است. افزایش تولید از حدود ۴ میلیون بشکه به ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز طی شش سال، به سرمایهگذاری گسترده، توسعه میادین، افزایش ظرفیت فرآوری و انتقال و ایجاد زیرساختهای صادراتی جدید نیاز دارد.
در کنار سرمایه، ثبات سیاسی و امنیتی نیز اهمیت دارد. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که هرگونه اختلال در مسیرهای صادراتی میتواند حتی تولیدکنندهای با ذخایر عظیم نفت را با مشکل مواجه کند.
از طرف دیگر، عراق باید بتواند سرمایهگذاران خارجی را برای ورود بلندمدت به پروژههای نفتی و زیرساختی متقاعد کند. پروژهای که میلیاردها دلار هزینه دارد و چند سال زمان میبرد تا به بهرهبرداری برسد، به محیطی با ریسک قابل پیشبینی نیاز دارد. به همین دلیل، هدف ۸ تا ۱۰ میلیون بشکهای را باید بیشتر به عنوان یک هدف راهبردی بلندمدت دید تا افزایش تولیدی که قرار است در کوتاهمدت اتفاق بیفتد.
جمعبندی
عراق در حال ترسیم یکی از بلندپروازانهترین برنامههای افزایش تولید نفت در جهان است. بغداد میخواهد تولید خود را طی شش سال بیش از دو برابر کند و از حدود ۴ میلیون بشکه در روز به ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه برساند، اما تحقق این هدف به تصمیم اوپک و توان عراق برای توسعه مسیرهای صادراتی جدید وابسته است.
ارزیابی ظرفیت تولید عراق تا پایان سپتامبر و مذاکرات مربوط به مبنای تولید سال ۲۰۲۷ میتواند نخستین آزمون جدی این برنامه باشد. اگر بغداد بتواند سهمیه بالاتری به دست آورد، مرحله بعدی توسعه خطوط لوله و پایانههای صادراتی خواهد بود.
در نهایت، مسئله عراق فقط تولید نفت نیست؛ مسئله اصلی تبدیل ظرفیت نفتی به صادرات پایدار و درآمد واقعی است. تا زمانی که مسیرهای صادراتی این کشور همچنان به هرمز وابستگی بالایی داشته باشند، افزایش تولید بدون توسعه زیرساخت انتقال نمیتواند امنیت انرژی و درآمد نفتی عراق را تضمین کند.
در ترجمه برخی نقاط این مقاله از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.
