آسیبپذیری عراق در برابر تنگه هرمز و احیای یک مسیر تاریخی صادرات نفت
عراق بهعنوان دومین تولیدکننده بزرگ نفت در سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، بخش عمده صادرات نفت خود را از طریق پایانههای جنوبی و مسیر دریایی خلیج فارس انجام میدهد؛ مسیری که عبور آن به تنگه هرمز وابسته است. بسته شدن یا محدود شدن این گذرگاه استراتژیک، آسیبپذیری بزرگی برای بغداد ایجاد کرده و در مقاطع بحرانی باعث کاهش تولید، افت صادرات و از دست رفتن میلیاردها دلار درآمد نفتی شده است. همین فشارها باعث شده دولت عراق بار دیگر به دنبال توسعه مسیرهای جایگزین صادراتی باشد تا وابستگی خود به هرمز را کاهش دهد.
- عراق برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز، احیای خط لوله تاریخی کرکوک–بانیاس را بهعنوان مسیر جایگزین صادرات نفت در دستور کار قرار داده است.
- این پروژه با ظرفیت احتمالی ۱.۵ تا ۲ میلیون بشکه در روز میتواند امنیت صادرات عراق را افزایش داده و معادلات انرژی منطقه را تغییر دهد.
- با وجود مزایای ژئوپلیتیکی، موفقیت آن به ثبات سوریه، تأمین سرمایه و تضمین امنیت مسیر وابسته خواهد بود.
یکی از مهمترین گزینههای مطرحشده، احیای خط لوله تاریخی کرکوک–بانیاس است؛ مسیری که نفت خام میادین کرکوک در شمال عراق را از طریق خاک سوریه به سواحل مدیترانه منتقل میکرد. این خط لوله که در گذشته یکی از مسیرهای مهم صادرات نفت عراق بود، در سالهای جنگ و بیثباتی منطقه آسیب دید و فعالیت آن متوقف شد. اکنون بحران هرمز و نگرانیهای ژئوپلیتیکی باعث شده عراق و سوریه مذاکرات جدیدی را برای بازسازی این مسیر آغاز کنند. هدف اصلی این پروژه ایجاد یک کریدور صادراتی مستقل از خلیج فارس و افزایش انعطافپذیری عراق در برابر شوکهای منطقهای است.
بر اساس اعلام مقامات سوری، بازسازی بخش آسیبدیده خط لوله از منطقه حدیثه در عراق تا بندر بانیاس سوریه میتواند حداکثر طی سه سال تکمیل شود. یوسف قبلاوی، مدیرعامل شرکت نفت دولتی سوریه، اعلام کرده است که پس از نهایی شدن قرارداد میان دو کشور، مطالعات مهندسی، خرید تجهیزات و سپس عملیات اجرایی آغاز خواهد شد. زمان اجرای پروژه حدود ۳۰ ماه تا سه سال برآورد شده است. این طرح قرار است شامل دو خط لوله با ظرفیت انتقال روزانه حدود ۱.۵ تا ۲ میلیون بشکه نفت باشد؛ ظرفیتی که در صورت تحقق میتواند نقش مهمی در تغییر ساختار صادرات نفت عراق ایفا کند.
احیای این مسیر تنها یک پروژه زیرساختی نفتی نیست، بلکه بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی گستردهتر در خاورمیانه محسوب میشود. ایالات متحده نیز از این طرح حمایت کرده و آن را راهکاری برای کاهش آسیبپذیری عراق در برابر اختلالات احتمالی در تنگه هرمز میداند. واشنگتن همچنین اعلام کرده است که شرکتهای آمریکایی میتوانند در بازسازی این مسیر نقش داشته باشند. از نگاه استراتژیک، این خط لوله میتواند علاوه بر کمک به اقتصاد عراق، به بازسازی اقتصاد انرژی سوریه پس از سالها جنگ کمک کند و نفوذ بازیگران منطقهای در مسیرهای صادراتی انرژی را تغییر دهد.
“
«بحران هرمز نشان داد که امنیت انرژی تنها به میزان تولید نفت وابسته نیست، بلکه به مسیرهای انتقال و توانایی کشورها برای حفظ جریان صادرات در شرایط بحرانی بستگی دارد. احیای خط لوله کرکوک–بانیاس میتواند یک تغییر استراتژیک برای عراق باشد؛ زیرا این کشور را از وابستگی کامل به مسیر خلیج فارس دور میکند. با این حال، موفقیت این پروژه به سه عامل اصلی وابسته است: ثبات سیاسی سوریه، تأمین سرمایه بینالمللی و تضمین امنیت مسیر. در صورت تحقق، این خط لوله میتواند یکی از مهمترین پروژههای ژئوپلیتیکی انرژی خاورمیانه در دهه آینده باشد.»
بابک شیری
پیامدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی خط لوله کرکوک–بانیاس برای بازار نفت منطقه
احیای خط لوله کرکوک–بانیاس میتواند معادلات صادرات نفت عراق را در بلندمدت تغییر دهد. اقتصاد عراق به شدت به درآمدهای نفتی وابسته است و هرگونه اختلال در صادرات، مستقیماً بر بودجه دولت، سرمایهگذاریهای داخلی و ثبات اقتصادی این کشور اثر میگذارد. ایجاد یک مسیر جایگزین به سمت دریای مدیترانه، به بغداد امکان میدهد در شرایط بحرانی بخشی از صادرات خود را بدون عبور از تنگه هرمز ادامه دهد و قدرت چانهزنی بیشتری در بازار جهانی انرژی داشته باشد.
از منظر بازار جهانی نفت، افزایش ظرفیت انتقال نفت عراق از مسیر سوریه میتواند به کاهش ریسک عرضه در خاورمیانه کمک کند. در سالهای اخیر، سرمایهگذاران انرژی بیش از گذشته به مسئله امنیت مسیرهای انتقال نفت و گاز توجه کردهاند؛ زیرا تنشهای ژئوپلیتیکی، حملات منطقهای و رقابت قدرتهای بزرگ میتوانند جریان عرضه را به سرعت تحت تأثیر قرار دهند. ایجاد مسیرهای جایگزین مانند کرکوک–بانیاس، مشابه پروژههای دیگر در جهان برای تنوعبخشی به کریدورهای انرژی، میتواند بخشی از ریسک سیستماتیک بازار نفت را کاهش دهد.
با این حال، اجرای این پروژه با چالشهای مهمی نیز روبهرو خواهد بود. امنیت مسیر، تأمین سرمایه، وضعیت سیاسی سوریه، هماهنگی میان دولتهای عراق و سوریه و جذب شرکتهای بینالمللی از مهمترین موانع پیشروی آن هستند. بازسازی خط لولهای با ظرفیت بالا نیازمند سرمایهگذاری قابل توجه و تضمینهای امنیتی بلندمدت است. همچنین تغییرات سیاسی منطقه میتواند بر سرعت اجرای پروژه اثر بگذارد؛ زیرا زیرساختهای انرژی در خاورمیانه همواره تحت تأثیر رقابتهای سیاسی و امنیتی قرار داشتهاند.
در مجموع، بازگشت خط لوله کرکوک–بانیاس را میتوان بخشی از تلاش گسترده عراق برای کاهش وابستگی به یک مسیر حیاتی و افزایش امنیت انرژی خود دانست. این پروژه در صورت موفقیت میتواند نهتنها یک مسیر صادراتی جدید برای نفت عراق ایجاد کند، بلکه جایگاه سوریه را در نقشه انرژی منطقه بازتعریف کند و بر توازن قدرت در بازار نفت خاورمیانه اثر بگذارد. برای معاملهگران انرژی، اهمیت این پروژه تنها در ظرفیت انتقال نفت نیست، بلکه در پیامی است که به بازار ارسال میکند: کشورهای تولیدکننده نفت در حال حرکت به سمت کاهش ریسک ژئوپلیتیکی و ایجاد شبکههای صادراتی متنوعتر هستند.
در ترجمه بعضی نقاط این مقاله از هوش مصنوغی کمک گرفته شده است.
