توقف احتیاطی صادرات از بندر ینبع؛ آیا بحران انرژی در راه است؟

خط لوله نفت شرق-غرب، یکی از اجزای کلیدی زیرساخت‌های راهبردی نفتی عربستان سعودی، پس از حملات ۱۰ سپتامبر به عنوان یک اقدام احتیاطی به طور موقت تعطیل شد. در حالی که هنوز مشخص نیست این خط لوله با حداکثر ظرفیت روزانه تقریباً ۷ میلیون بشکه، تا چه مدت بسته خواهد ماند، تأثیر احتمالی هرگونه قطع عرضه بر بازار جهانی انرژی باید به دقت زیر نظر باشد.

خط لوله نفت شرق به غرب چیست؟

خط لوله نفت شرق-غرب که با نام «پترولاین» نیز شناخته می‌شود، یکی از مهمترین مسیرهای انتقال نفت خام عربستان سعودی است. این خط لوله که توسط شرکت ملی نفت عربستان سعودی، آرامکو، اداره می‌شود، تقریباً ۱۲۰۰ کیلومتر از منطقه بقیق در شرق کشور تا ینبع در ساحل دریای سرخ امتداد دارد. این خط لوله که کاملاً در داخل مرزهای عربستان سعودی واقع شده است، نفت خام را از مراکز تولید و فرآوری در شرق این کشور به پالایشگاه‌ها و تأسیسات صادراتی در ساحل دریای سرخ منتقل می‌کند. این طرح به عربستان سعودی یک مسیر زمینی جایگزین برای نفت خود ارائه و به آن اجازه می‌دهد بدون نیاز به حمل و نقل دریایی از طریق تنگه هرمز، نفت را مستقیماً به دریای سرخ تحویل دهد.

پس از درگیری ایالات متحده و ایران که تنگه هرمز مسدود شد، اهمیت راهبردی خط لوله نفت شرق به غرب عربستان سعودی بیش از پیش افزایش یافته است. ظرفیت این خط لوله نفت ۷ میلیون بشکه در روز است.

شرکت آرامکوی عربستان سعودی همچنین نتایج سه ماهه اول سال ۲۰۲۶ خود را اعلام و اظهار داشت که ظرفیت عملیاتی این خط لوله به ۷ میلیون بشکه در روز افزایش یافته است تا از عرضه و صادرات از ساحل غربی این کشور پشتیبانی کند. طبق اطلاعات به اشتراک گذاشته شده توسط این شرکت، تقریباً ۲ میلیون بشکه در روز از ظرفیت خط لوله به پالایشگاه‌های واقع در ساحل غربی اختصاص داده شده است. طبق این محاسبه، تقریباً ۵ میلیون بشکه در روز از این خط لوله برای استفاده در مسیرهای دیگر، از جمله صادرات، در دسترس است. با این حال، این رقم به این معنی نیست که عربستان سعودی واقعاً روزانه ۵ میلیون بشکه نفت از طریق ینبع صادر می‌کند.

میزان صادرات روزانه نفت از ینبع

داده‌های ردیابی حرکت نفتکش‌ها نشان می‌دهد که میزان نفت خام و میعانات بارگیری شده از ینبع همچنان کمتر از حداکثر ظرفیت نظری خط لوله است. طبق گزارش ورتکسا (VORTEXA) محموله‌های نفتی در ینبع در آغاز ماه سپتامبر به تقریباً ۳.۷ میلیون بشکه در روز افزایش یافت. این میزان در ماه اوت ۳.۲ میلیون بشکه در روز بود.

طبق داده‌های کپلر (KPLER) که داده‌های مربوط به حرکت کشتی‌ها، حمل و نقل دریایی، کالا، انرژی و جریان‌های تجاری را رصد می‌کند، میزان محموله‌ها در ماه سپتامبر را تقریباً ۲.۹ میلیون بشکه در روز تخمین زده است. طبق داده‌های کپلر، محموله‌های نفتی در ینبع در ماه اوت تقریباً ۱.۵ میلیون بشکه در روز بوده است. این آمار نگرانی‌هایی را ایجاد می‌کند مبنی بر اینکه تعطیلی خط لوله نفت عربستان سعودی می‌تواند بازارهای جهانی را از میلیون‌ها بشکه عرضه نفت محروم کند. تفاوت بین ارقام منتشر شده توسط ورتکسا و کپلر ناشی از روش‌های مختلف مورد استفاده برای ردیابی نفتکش‌ها است.

با این حال، هر دو مجموعه داده‌ها نشان می‌دهند که صادرات واقعی نفت از ساحل غربی عربستان همچنان پایین‌تر از حداکثر ظرفیت انتقال خط لوله نفت شرق-غرب است. همچنین باید توجه داشت که ینبع دارای ظرفیت‌های بارگیری و ذخیره‌سازی نفت متفاوتی است و بنابراین ظرفیت کل خط لوله نباید با ظرفیت تأسیسات صادرات دریایی یا میزان واقعی صادرات حاصل شده اشتباه گرفته شود.

تنگه هرمز این مسیر را بحرانی‌تر کرد

اهمیت راهبردی خط لوله نفت شرق-غرب در سال ۲۰۲۶ و با کاهش ترافیک دریایی در تنگه هرمز، بیش از پیش افزایش یافته است. تنگه هرمز پیش از این مسیر اصلی صادرات نفت عربستان سعودی از بنادر این کشور در خلیج فارس بود و پس از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران و اقدامات تلافی‌جویانه تهران، عربستان بر انتقال زمینی نفت خام به ینبع و سپس ارسال آن از طریق دریای سرخ تمرکز کرده است.

اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده اعلام کرد که تغییر به سمت خط لوله نفت شرق به غرب، در سه ماهه دوم سال، به افزایش صادرات نفت از طریق دریای سرخ کمک کرده است. طبق گزارش این سازمان، میزان نفت و مایعات نفتی که از تنگه هرمز عبور می‌کنند، در مقایسه با پایان سال ۲۰۲۵ به شدت کاهش یافته است. بنابراین، خط لوله نفت شرق-غرب به یکی از مهمترین ابزارهای عربستان سعودی برای غلبه بر اختلالات احتمالی در تنگه هرمز و ادامه ارسال بخشی از صادرات نفت خود به بازارهای جهانی تبدیل شده است. اما این مسیر جایگزین نیز به دلیل افزایش تنش‌ها در اطراف دریای سرخ و باب المندب با خطرات مختلفی روبرو است.

توقف احتیاطی خط لوله به چه معناست؟

بیانیه وزارت انرژی عربستان سعودی مبنی بر اینکه «خط لوله به عنوان یک اقدام احتیاطی موقتاً تعطیل شده» به این معنی است که جریان نفت به طور موقت برای ایمن‌سازی مناطق آسیب‌دیده در حمله و بازرسی خط لوله، ایستگاه‌های پمپاژ و سیستم‌های عملیاتی قطع شده است. این گفته به تنهایی به این معنی نیست که خط لوله به طور گسترده آسیب دیده یا برای مدت طولانی از سرویس خارج خواهد شد. مدت زمان خاموشی خط پس از ارزیابی ماهیت و محل آسیب تعیین می‌شود. این به معنای از دست رفتن ۷ میلیون بشکه در روز نیست، زیرا این رقم حداکثر ظرفیت انتقال خط لوله را نشان می‌دهد و نشان دهنده میزان واقعی نفتی صادر شده به بازارهای جهانی نیست.

همچنین انتظار می‌رود تأثیر مستقیم این اختلال بر تأمین سوخت روزانه شهرهای عربستان سعودی، از جمله ریاض، محدود باشد، زیرا خط لوله نفت شرق به غرب یک زیرساخت راهبردی برای انتقال نفت خام است و مستقیماً سوخت‌هایی مانند بنزین و گازوئیل را به مصرف‌کنندگان توزیع نمی‌کند. تأثیر بالقوه اصلی بر ظرفیت انتقال نفت خام به پالایشگاه‌های ساحل غربی عربستان سعودی و بنادر دریای سرخ خواهد بود. میزان کاهش عرضه جهانی نفت ناشی از تعطیلی خط لوله نفت شرق به غرب عربستان سعودی، پس از اعلام میزان خسارت به خط لوله و تاریخ بازگشایی مجدد آن مشخص خواهد شد.