- عراق و ترکیه قراردادی یکساله برای ترانزیت روزانه تا ۷۵۰ هزار بشکه نفت از طریق خط لوله کرکوک-جیحان منعقد کردهاند.
- طرح توسعه خط لوله به سمت بصره با هدف دستیابی به ظرفیت انتقال روزانه ۲.۵ میلیون بشکه نفت خام در دستور کار قرار دارد.
- بغداد با اجرای پروژه بصره-حدیثه در پی اتصال میادین جنوبی خود به مبادی صادراتی جیحان ترکیه، بانیاس سوریه و عقبه اردن است.
- چالشهای امنیتی، تأمین مالی کلان و مسائل ساختاری داخلی عراق از موانع اصلی پیشروی تحقق کامل این شبکه صادراتی است.
در پی تحولات اخیر در منطقه و بروز اختلال در تردد دریایی تنگه هرمز، دولتهای عراق و ترکیه توافقاتی را برای گسترش شبکه خطوط لوله انتقال نفت خام با هدف تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی بغداد و ارتقای جایگاه ترانزیتی آنکارا در دستور کار قرار دادهاند.
در این راستا، در گام نخست یک قرارداد یکساله میان شرکت دولتی بوتاش ترکیه، شرکت دولتی بازاریابی نفت عراق (سومو) و شرکت ملی نفت عراق به امضا رسیده است. این توافق ظرفیت ترانزیت روزانه تا ۷۵۰ هزار بشکه نفت خام عراق را از طریق خط لوله کرکوک-جیحان فراهم میسازد. آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه، برآورد کرده است که اجرای این قرارداد سالانه حدود ۵۰۰ میلیون دلار درآمد ترانزیتی برای این کشور به همراه خواهد داشت.
سیستم خط لوله کرکوک-جیحان دارای ظرفیت اسمی ۱.۵ میلیون بشکه در روز است، اما به دلیل اختلافات حقوقی پیشین میان بغداد و آنکارا پیرامون صادرات نفت اقلیم کردستان، جریان انتقال نفت در ماههای اخیر حدود ۱۷۰ هزار بشکه در روز بوده است. هرچند روند انتقال نفت پس از وقفهای دو سال و نیمه در سپتامبر ۲۰۲۵ از سر گرفته شد، این مسیر همچنان پایینتر از ظرفیت اسمی خود فعالیت میکند.
هدف بلندمدت طرفین، گسترش این مسیر به سمت جنوب تا منطقه بصره و افزایش ظرفیت آن به ۲.۵ میلیون بشکه در روز است که در آینده میتواند برای ترانزیت نفت سایر تولیدکنندگان منطقه از جمله کویت نیز مورد استفاده قرار گیرد. مقامات ترکیه در تلاش هستند بندر جیحان را علاوه بر یک پایانه صادراتی، به مرکز اصلی ذخیرهسازی، مبادله و قیمتگذاری نفت و فرآوردههای نفتی در حوزه مدیترانه تبدیل کنند.
امتداد این خط لوله به سمت بصره، میادین نفتی جنوب عراق را بدون وابستگی به مسیرهای دریایی خلیج فارس به سواحل مدیترانه متصل میکند. برای بغداد، این طرح یک مسیر صادراتی جایگزین زمینی ایجاد میکند و برای آنکارا، درآمدهای ارزی و ارتقای موقعیت ترانزیتی در بازار انرژی را به همراه دارد.
این طرح همراستا با پروژه خط لوله بصره-حدیثه در عراق تعریف شده است. این خط لوله به طول ۷۰۰ کیلومتر با ظرفیت ۲.۵ میلیون بشکه در روز برای اتصال به سه مبدأ صادراتی بانیاس در سوریه، عقبه در اردن و جیحان در ترکیه طراحی شده است. این پروژه با تأمین مالی اولیه ۱.۵ میلیارد دلاری در چارچوب راهبرد بغداد برای تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی قرار دارد.
توسعه این زیرساخت همچنین با پروژه چندوجهی «جاده توسعه» پیوند خورده که به عنوان کریدور حملونقلی به طول ۱۲۰۰ کیلومتر، بندر فاو در جنوب عراق را به ترکیه و اروپا متصل میکند. توافقات چهارجانبه پیرامون این پروژه پیشتر میان عراق، ترکیه، قطر و امارات عربی متحده منعقد و برآورد شده که در یک دوره دهساله حدود ۵۵ میلیارد دلار برای اقتصاد ترکیه بازدهی داشته باشد.
به باور برخی از کارشناسان، توسعه این زیرساخت در تقابل با منافع منطقهای تهران تعریف نشده است و آنکارا سیاست حفظ روابط متوازن با بازیگران منطقهای از جمله ایران، روسیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس را پیگیری میکند.
با این حال، دستیابی به ظرفیت انتقال روزانه ۲.۵ میلیون بشکه با موانع متعددی از جمله هزینههای بالای ساخت و امنیت خطوط در مناطق ترانزیتی، پیچیدگیهای سیاسی داخلی در عراق و مناسبات بغداد و اربیل، و همچنین لزوم ایجاد توجیه اقتصادی و انعقاد قراردادهای بلندمدت در رقابت با مسیرهای حملونقل دریایی مواجه است.
