آمریکایی‌ها پیامدهای جنگ ایران را عمدتاً از طریق افزایش قیمت‌ها احساس می‌کنند، در حالی که بخش بزرگی از کشورهای دیگر جهان با مسئله‌ای جدی‌تر، یعنی کمبود واقعی سوخت و سایر کالاهای حیاتی، روبه‌رو هستند.

هند برای تأمین گاز مایع (LPG) با مشکل مواجه شده بود، بازارهای کود شیمیایی در شرایط محدودیت عرضه قرار داشتند، اروپا با خطر کمبود سوخت هواپیما و سایر فرآورده‌های پالایشی روبه‌رو بود و اقتصادهای آسیایی نیز برای جایگزینی منابع انرژی که معمولاً از خلیج فارس تأمین می‌شدند، به تکاپو افتاده بودند.

در آن مقطع، بزرگ‌ترین ابهام این بود که اختلالات تا چه مدت ادامه خواهند داشت و زنجیره‌های تأمین جهانی تا چه اندازه می‌توانند خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. اکنون، شش ماه بعد، تصویر بسیار روشن‌تر شده است. برخی از بدترین سناریوهای پیش‌بینی‌شده محقق نشدند، اما دلیل اصلی آن این بود که کشورها از ذخایر خود برداشت کردند، مسیرهای تأمین را به مسیرهای بسیار طولانی‌تر تغییر دادند، ذخایر اضطراری را آزاد کردند، مصرف را کاهش دادند و برای تداوم جریان کالاها هزینه بیشتری پرداخت کردند.

نظام جهانی انرژی انعطاف‌پذیری قابل‌توجهی از خود نشان داد، اما بخش بزرگی از این سازگاری با هزینه‌های سنگینی همراه بود.

هند منابع جدیدی برای تأمین گاز مایع پیدا کرد

هند یکی از روشن‌ترین نمونه‌های اولیه کمبود فیزیکی انرژی بود. این کشور به‌طور سنتی حدود ۹۰ درصد گاز مایع وارداتی خود را از خاورمیانه تأمین می‌کرد و همین وابستگی باعث شد با مختل شدن تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز، به‌شدت در معرض آسیب قرار بگیرد.

دولت هند برای حفاظت از عرضه گاز موردنیاز خانوار جهت پخت‌وپز، سهمیه تخصیص گاز مایع به بخش صنعت را کاهش داد، برخی مصرف‌کنندگان را به استفاده از سوخت‌های جایگزین تشویق کرد و برای جلوگیری از احتکار نیز اقداماتی انجام داد. این اقدامات در شرایطی صورت گرفت که صادرات گاز مایع از خاورمیانه به‌شدت کاهش یافته بود.

هند و دیگر خریداران آسیایی در نهایت موفق شدند منابع جایگزینی برای تأمین این سوخت پیدا کنند که به‌ویژه شامل محموله‌های صادراتی آمریکا بود. محموله‌های گاز مایع آمریکا به سمت آسیا تغییر مسیر دادند، اما جایگزین کردن تولیدکنندگان نزدیک خلیج فارس با منابعی از سواحل خلیج مکزیک آمریکا، به معنای طولانی‌تر شدن مسیرهای دریایی و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل بود.

تا پاییز، با متنوع‌تر شدن منابع واردات و آغاز روند احیای عرضه از خاورمیانه، کمبود فوری گاز مایع تا حد زیادی برطرف شد.

این اتفاق هم نقاط قوت و هم نقاط ضعف تجارت جهانی انرژی را نشان داد. هند به‌طور کامل با بحران تأمین گاز موردنیاز خانوار مواجه نشد، چرا که افزایش قیمت‌ها باعث شد تأمین‌کنندگان جایگزین وارد بازار شوند. با این حال، دسترسی به این منابع جایگزین مستلزم ایجاد زنجیره‌های تأمین طولانی‌تر، پذیرش هزینه‌های بالاتر، مداخله دولت و تحمیل زیان‌های قابل‌توجه به شرکت‌های دولتی توزیع سوخت بود؛ شرکت‌هایی که همچنان گاز مایع یارانه‌ای را با قیمتی پایین‌تر از نرخ بازار عرضه می‌کردند.

در نهایت، کمبود کاهش یافت، اما هزینه‌های اقتصادی آن از بین نرفت.

بازارهای کود شیمیایی خود را تطبیق دادند، اما بحران کاملاً برطرف نشد

کود شیمیایی یکی دیگر از نگرانی‌های مهم بود، چرا که خلیج فارس نقش بسیار بزرگی در تأمین نیازهای کشاورزی جهان ایفا می‌کند. تولیدکنندگان این منطقه سهم قابل‌توجهی از صادرات جهانی اوره و آمونیاک را در اختیار دارند و خلیج فارس همچنین یکی از مناطق مهم در بازار گوگرد به شمار می‌رود.

گوگرد یکی از مواد اولیه حیاتی برای تولید کودهای فسفاته است؛ بنابراین، اختلال در عرضه آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از کشورهای تولیدکننده این ماده داشته باشد.

این نگرانی‌ها خیلی زود به واقعیت تبدیل شدند. پس از اختلال در تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز، قیمت اوره جهش کرد و میلیون‌ها تن از صادرات کود شیمیایی کشورهای حاشیه خلیج فارس به‌طور موقت از بازار جهانی خارج شد. این وضعیت نگرانی‌هایی را درباره احتمال کمبود کود شیمیایی، کاهش بازده محصولات کشاورزی و افزایش قیمت مواد غذایی به وجود آورد.

با این حال، پیامدهای نهایی بحران کمتر از آن چیزی بود که در ابتدا تصور می‌شد. چین صادرات اوره خود را افزایش داد، پس از پایان فصل مصرف کود در نیمکره شمالی، تقاضا تعدیل شد و قیمت کودهای نیتروژنی نیز از اوج دوران جنگ عقب‌نشینی کرد.

در مقابل، بازار کودهای فسفاته همچنان با محدودیت عرضه بیشتری مواجه است، چرا که کمبود گوگرد همچنان تولید این محصولات را تحت فشار قرار می‌دهد.

بنابراین، به‌جای شکل‌گیری یک بحران طولانی‌مدت و فراگیر در بازار جهانی کود شیمیایی، شوک اولیه در طول زنجیره تأمین جابه‌جا شد؛ به‌طوری‌که برخی گلوگاه‌ها برطرف شدند، اما برخی دیگر همچنان پابرجا ماندند.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد. کمبود کالاهای اساسی به‌ندرت در یک وضعیت ثابت باقی می‌ماند. افزایش قیمت‌ها مصرف‌کنندگان را به صرفه‌جویی تشویق می‌کند، تأمین‌کنندگان جدید را به بازار جذب می‌کند و مسیرهای تجارت را تغییر می‌دهد؛ اما این تعدیلات به زمان نیاز دارند و معمولاً هزینه‌هایی را به بخش‌های دیگر اقتصاد تحمیل می‌کنند.

اروپا از کمبود سوخت جلوگیری کرد، اما از افزایش هزینه‌ها نه

اروپا شاید بهترین نمونه از بحرانی باشد که بسیاری از وقوع آن نگران بودند، اما در نهایت تا حد زیادی محقق نشد.

در ماه آوریل، کاهش عرضه سوخت هواپیما از خاورمیانه این نگرانی را ایجاد کرده بود که شرکت‌های هواپیمایی اروپایی در فصل شلوغ سفرهای تابستانی با کمبود فیزیکی سوخت مواجه شوند. با کاهش ظرفیت پالایشگاهی داخلی، وابستگی اروپا به واردات سوخت هواپیما افزایش یافته بود و همین مسئله این منطقه را در برابر اختلال در عرضه از خلیج فارس آسیب‌پذیرتر می‌کرد.

با این حال، پالایشگاه‌های اروپایی تولید سوخت هواپیما را افزایش دادند و واردات از آمریکا و غرب آفریقا نیز به جبران کاهش محموله‌های خاورمیانه کمک کرد. ذخایر موجود نیز به‌عنوان یک عامل حمایتی عمل کردند و تابستان بدون وقوع کمبود شدید سوخت که برخی نگران آن بودند، سپری شد.

اما این به معنای مصون ماندن اروپا از پیامدهای بحران نیست. قیمت سوخت هواپیما به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافت و شرکت‌های هواپیمایی ناچار شدند هزینه‌های بالاتر را تحمل کنند و درباره ادامه فعالیت در مسیرهایی که دیگر از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نبودند، تجدیدنظر کنند.

در واقع، بازار با تکیه بر افزایش قیمت‌ها، تغییر مسیرهای تأمین، افزایش تولید پالایشگاه‌ها و کاهش تقاضا توانست بخش بزرگی از کمبود فیزیکی را مدیریت کند.

بازار گاز طبیعی نیز وضعیت مشابهی دارد. اروپا این بحران را در شرایطی آغاز کرد که نسبت به بحران گاز روسیه در سال ۲۰۲۲ موقعیت قدرتمندتری داشت؛ چرا که ظرفیت واردات گاز طبیعی مایع (LNG) افزایش یافته و منابع تأمین نیز متنوع‌تر شده بودند.

با این حال، افزایش قیمت جهانی گاز باعث شد پر کردن مجدد مخازن ذخیره‌سازی هزینه بیشتری داشته باشد. آلمان در ماه نوامبر با سطحی غیرمعمول و پایین از ذخایر گاز برای آغاز فصل زمستان روبه‌رو شد. این مسئله حاشیه امنیت انرژی اروپا را کاهش داده است؛ به‌ویژه اگر زمستان پیش‌رو بسیار سردتر از حد معمول باشد.

جهان بخشی از حاشیه امن خود را از دست داده است

شاید مهم‌ترین تحول از ماه آوریل تاکنون، نه یک مورد خاص از کمبود انرژی، بلکه اتفاقی باشد که برای ذخایر و ظرفیت مازاد، یعنی همان عواملی که معمولاً از بازار در برابر اختلالات عرضه محافظت می‌کنند، رخ داده است.

ذخایر جهانی نفت از زمان آغاز جنگ، با وجود آزادسازی گسترده نفت از ذخایر اضطراری، به میزان قابل‌توجهی کاهش یافته‌اند. نفتکش‌ها اکنون مسیرهای طولانی‌تری را طی می‌کنند، هزینه‌های حمل‌ونقل افزایش یافته و ذخایر گازوئیل در چندین منطقه همچنان در سطح پایینی قرار دارند.

این حاشیه‌های امنیتی یکی از دلایل اصلی تداوم عملکرد نظام جهانی انرژی، با وجود از دست رفتن یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انتقال انرژی در جهان، بوده‌اند.

ذخایر نفت دقیقاً برای مقابله با چنین شرایط اضطراری ایجاد شده‌اند و افزایش قیمت‌ها نیز پالایشگاه‌ها، معامله‌گران، تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان را به تغییر رفتار وادار کرده است.

با این حال، هر بشکه نفتی که از ذخایر برداشت می‌شود و هر واحد از ظرفیت مازادی که وارد چرخه تولید می‌شود، به معنای کاهش توان حفاظتی بازار در برابر اختلال بعدی است.

این مسئله از آن جهت اهمیت بیشتری دارد که بحران ایران به‌صورت جداگانه و در خلأ رخ نداده است. اختلال در فعالیت پالایشگاه‌ها، وقوع طوفان‌های شدید، زمستانی سرد، یک بحران ژئوپلیتیکی دیگر یا حتی افزایش تقاضا بیش از پیش‌بینی‌ها، اکنون می‌تواند به نظامی فشار وارد کند که در مقایسه با ابتدای سال جاری، ظرفیت انعطاف‌پذیری کمتری دارد.

بنابراین، جلوگیری از وقوع بدترین سناریوها در سال ۲۰۲۶ به این معنا نیست که آسیب‌پذیری‌های اساسی نظام انرژی جهان برطرف شده‌اند.