رشد سریع هوش مصنوعی، رقابت میان غولهای فناوری را وارد مرحلهای تازه کرده است؛ مرحلهای که در آن دیگر تنها کیفیت نرمافزار یا تعداد کاربران تعیینکننده نیست، بلکه اندازه و توان زیرساخت محاسباتی نیز اهمیت پیدا کرده است. مدلهای پیشرفته هوش مصنوعی به توان پردازشی بسیار بیشتری نسبت به نسلهای قبلی نیاز دارند و همین موضوع باعث شده مراکز داده در سراسر جهان بزرگتر، پرمصرفتر و پیچیدهتر شوند.
- مراکز داده عظیم، زیرساخت اصلی موج بعدی هوش مصنوعی هستند و برخی از آنها به اندازهای بزرگ شدهاند که عملاً به یک اکوسیستم مستقل دیجیتال، فیزیکی و لجستیکی تبدیل شدهاند.
- طبق دادههای سیسکو و آیبیام، یک مرکز داده ابرمقیاس حداقل ۱۰ هزار فوت مربع مساحت و دستکم ۵ هزار سرور دارد، در حالی که بزرگترین نمونهها صدها مگاوات برق مصرف میکنند.
- آمازون، مایکروسافت و گوگل با در اختیار داشتن مجموعاً ۶۳ درصد از بازار رایانش ابری عمومی، سه بازیگر اصلی این صنعت هستند و متا و اوراکل نیز با مراکز عظیم خود در حال افزایش حضورند.
- با گسترش هوش مصنوعی، رقابت آینده فقط بر سر تعداد مراکز داده نیست؛ ظرفیت پردازشی، دسترسی به برق و عملکرد تراشههای اختصاصی میتواند جایگاه غولهای فناوری را در دهه آینده تعیین کند.
در مرکز این تحول، مفهوم «ابرمقیاس» قرار دارد؛ اصطلاحی که تعریف دقیق و استانداردی ندارد، اما معمولاً برای مراکز داده بسیار بزرگی به کار میرود که توان پردازشی، مصرف انرژی و ظرفیت ذخیرهسازی آنها بسیار فراتر از مراکز داده معمولی است.
ابرمقیاس دقیقاً به چه معناست؟
به زبان ساده، ابرمقیاسها مراکز داده بسیار بزرگی هستند که توسط شرکتهای فناوری ساخته و اداره میشوند. برای این مراکز، یک حد مشخص از ظرفیت پردازشی یا مصرف برق وجود ندارد که بتوان بر اساس آن گفت یک مرکز داده حتماً ابرمقیاس است.
با این حال، بر اساس معیارهای مورد اشاره سیسکو و آیبیام، یک مرکز داده ابرمقیاس حداقل ۱۰ هزار فوت مربع مساحت دارد و دستکم ۵ هزار سرور را در خود جای میدهد. هر یک از این سرورها نیز میتواند از یک تا چندین ده پردازنده داشته باشد.
مصرف انرژی نیز بسته به اندازه مرکز داده متفاوت است. یک مرکز کوچکتر ممکن است تنها چند مگاوات برق مصرف کند، اما بسیاری از مراکز بزرگ به حدود ۱۰۰ مگاوات نیاز دارند. بزرگترین مراکز حتی میتوانند چند صد مگاوات برق مصرف کنند؛ میزانی که برای تأمین برق چند صد هزار خانه کافی است.
این ارقام اهمیت موضوع را نشان میدهد: توسعه هوش مصنوعی دیگر صرفاً یک پروژه نرمافزاری نیست و به سرمایهگذاری عظیم در برق، زمین، تجهیزات، شبکه و زیرساخت محاسباتی نیاز دارد.
چند مرکز داده ابرمقیاس در جهان وجود دارد؟
در حال حاضر بیش از ۱۲ هزار مرکز داده در سراسر جهان وجود دارد و نزدیک به ۴۸۰۰ مرکز از آنها در آمریکا قرار گرفتهاند. البته همه این مراکز، ابرمقیاس یا مخصوص هوش مصنوعی نیستند. بر اساس دادههای گروه پژوهشی سینرژی، تا پایان سال ۲۰۲۵ حدود ۱۳۶۰ مرکز داده در جهان فعال بودند که در دسته مراکز ابرمقیاس قرار میگرفتند.
بخش قابلتوجهی از مراکز جدید نیز با هدف پشتیبانی از هوش مصنوعی ساخته میشوند. این مراکز از تجهیزات پردازشی قدرتمندتری استفاده میکنند و میتوانند روزانه از چند پتابایت تا چند صد پتابایت داده را پردازش یا جابهجا کنند.
برای درک اندازه این رقم کافی است بدانیم هر پتابایت معادل یک میلیون گیگابایت است.
بنابراین رشد هوش مصنوعی مستقیماً به رشد ظرفیت مراکز داده وابسته شده است؛ هرچه مدلها بزرگتر و کاربردهای آنها گستردهتر شوند، تقاضا برای چنین زیرساختهایی نیز افزایش خواهد یافت.
سه غول اصلی ابرمقیاسها چه شرکتهایی هستند؟
در میان تمام شرکتهای فعال، سه نام بیش از دیگران برجسته هستند: آمازون، مایکروسافت و گوگل. این سه شرکت در مجموع حدود ۶۳ درصد از بازار رایانش ابری عمومی را در اختیار دارند. مدل کسبوکار آنها بر ارائه دسترسی از راه دور به زیرساختهای محاسباتی و مراکز داده استوار است؛ بنابراین شرکتها و سازمانهایی که نمیخواهند مرکز داده اختصاصی خود را بسازند، میتوانند ظرفیت مورد نیاز خود را از این غولهای فناوری دریافت کنند.
نکته مهم این است که بخش قابلتوجهی از همین زیرساخت ابری، بهویژه مراکز جدید، برای پردازشهای سنگین هوش مصنوعی طراحی شده است.
در نتیجه، رقابت میان آمازون، مایکروسافت و گوگل فقط رقابت میان سه شرکت خدمات ابری نیست؛ بلکه رقابت بر سر زیرساختی است که میتواند بخش بزرگی از اقتصاد دیجیتال دهه آینده را پشتیبانی کند.
متا و اوراکل نیز وارد رقابت شدهاند
البته بازار ابرمقیاسها به سه شرکت بزرگ محدود نمیشود. متا و اوراکل نیز در این رقابت حضور دارند. اگرچه تعداد مراکز داده ابرمقیاس آنها ممکن است کمتر باشد، اما برخی مراکزی که در اختیار دارند از نظر اندازه و ظرفیت با مراکز متعلق به سه غول اصلی قابل مقایسهاند.
نمونه قابلتوجه، مرکز داده «هایپریون» متا در ایالت لوئیزیاناست. این پروژه با سرمایهگذاری حدود ۵۰ میلیارد دلار و مساحتی نزدیک به ۱۰ میلیون فوت مربع در حال ساخت است و پس از تکمیل، میتواند به یکی از بزرگترین مراکز داده هوش مصنوعی جهان تبدیل شود.
این پروژه نشان میدهد رقابت در حوزه هوش مصنوعی دیگر محدود به توسعه مدلهای هوشمند نیست؛ شرکتها برای ایجاد ظرفیت پردازشی آینده، در حال ساخت زیرساختهایی با ابعاد بیسابقه هستند.
“
«از نگاه من، مهمترین نکته این گزارش تغییر ماهیت رقابت در صنعت فناوری است. هوش مصنوعی در حال تبدیل شدن از یک رقابت نرمافزاری به یک رقابت زیرساختی است؛ رقابتی که در آن برق، تراشه و ظرفیت محاسباتی به اندازه الگوریتم اهمیت پیدا کردهاند. به همین دلیل، در دهه آینده احتمالاً برندگان اصلی فقط شرکتهایی نخواهند بود که بهترین مدلهای هوش مصنوعی را میسازند، بلکه شرکتهایی خواهند بود که بتوانند زنجیره کامل زیرساخت مورد نیاز این فناوری را با هزینه و مقیاس مناسب کنترل کنند.»
بابک شیری
اپل، علیبابا و بایدو نیز در این رقابت هستند
اپل نیز یکی از نامهای مهم این حوزه محسوب میشود، هرچند برخلاف آمازون، مایکروسافت و گوگل خدمات رایانش ابری عمومی ارائه نمیکند. به همین دلیل تعداد مراکز داده آن کمتر است، اما مراکزی که اپل برای استفاده داخلی در اختیار دارد، بسیار بزرگ هستند. در چین نیز شرکتهایی مانند علیبابا و بایدو در حال توسعه زیرساختهای پردازشی خود هستند.
یکی از نمونههای مهم، مرکز داده هوش مصنوعی شرکت مخابرات چین در جنوب این کشور است که قرار است از ۱۰ هزار تراشه «ژنوو» طراحی و تولیدشده توسط علیبابا استفاده کند.
چنین پروژهای نشان میدهد چین نیز در حال ایجاد زیرساختهای عظیم برای رقابت در حوزه هوش مصنوعی است و تراشههای اختصاصی میتوانند نقش مهمی در این رقابت داشته باشند.
چرا گوگل میتواند از آمازون جلو بزند؟
در حال حاضر آمازون، گوگل و مایکروسافت سه نام اصلی بازار مراکز داده هوش مصنوعی هستند، اما رقابت میان آنها همچنان ادامه دارد. یکی از مهمترین نقاط قوت گوگل، تراشههای پردازشی اختصاصی این شرکت موسوم به TPU است. عملکرد این تراشهها در پردازشهای مرتبط با هوش مصنوعی میتواند به گوگل کمک کند هزینه و کارایی زیرساختهای خود را بهبود دهد.
از همین رو، برآورد مطرحشده در گزارش این است که گوگل در نهایت میتواند از آمازون عبور کرده و به بازیگر غالب در بازار مراکز داده هوش مصنوعی تبدیل شود.
البته این اتفاق قطعی نیست و رقابت میان سه شرکت به سرعت سرمایهگذاری، دسترسی به انرژی، توسعه تراشههای اختصاصی و رشد تقاضای رایانش ابری بستگی خواهد داشت.
جمعبندی
مراکز داده ابرمقیاس را باید ستون فقرات اقتصاد هوش مصنوعی دانست. توسعه مدلهای پیچیدهتر به پردازندههای بیشتر، برق بیشتر و زیرساختهای بزرگتر نیاز دارد و همین مسئله باعث شده شرکتهای فناوری میلیاردها دلار برای ساخت مراکز داده جدید سرمایهگذاری کنند.
در این میان، آمازون، مایکروسافت و گوگل با سهم مجموعاً ۶۳ درصدی از بازار رایانش ابری عمومی موقعیت قدرتمندی دارند، اما متا، اوراکل و شرکتهای چینی نیز به سرعت در حال افزایش ظرفیت خود هستند.
رقابت اصلی در سالهای آینده احتمالاً نه فقط بر سر ساخت بزرگترین مرکز داده، بلکه بر سر دستیابی همزمان به برق ارزان و پایدار، تراشههای قدرتمند، شبکه مناسب و سرمایه کافی خواهد بود.
در ترجمه برخی نقاط این گزارش از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.
