چین در مسیر توسعه موشکهای فضایی قابلاستفاده مجدد یک گام مهم برداشت، اما نخستین فرود موفقیتآمیز این کشور هنوز فاصله زیادی با استانداردهای تعیینشده توسط اسپیسایکس دارد. شرکت چینی «لنداسپیس» روز ۱۹ آگوست، در دومین تلاش خود، موشک «ژوچو-۳» را به مدار فرستاد، ماهواره یک مشتری را در مدار قرار داد و سپس مرحله اول موشک را با موفقیت به زمین بازگرداند.
- چین با فرود ژوچو-۳ نشان داد فناوری موشکهای قابلاستفاده مجدد دیگر در انحصار اسپیسایکس نیست، اما نخستین آزمایش با واژگونی موشک پایان یافت.
- فالکون ۹ با ظرفیت ۲۲.۸ تن همچنان حدود ۲۵ درصد از ظرفیت هدفگذاریشده ژوچو-۳ بالاتر است و از نظر سابقه و قابلیت اطمینان برتری دارد.
- اسپیسایکس در حال عبور از فالکون ۹ است و هدف استارشیپ، حمل بیش از ۱۰۰ تن محموله و انجام چند پرواز در هفته است.
- رقابت آینده دیگر بر سر تقلید از فالکون ۹ نیست؛ برنده کسی است که بتواند استفاده مجدد کامل را با پرتابهای پرتعداد و هزینه بسیار پایین ترکیب کند.
با این حال، فرود موشک چینی پایان کاملاً موفقی نداشت. سوخت باقیمانده پس از فرود روی سکوی پرتاب آتش گرفت و حرارت ناشی از این آتشسوزی یکی از پایههای فرود را ذوب کرد. در نهایت موشک چند ساعت پس از فرود واژگون شد؛ اتفاقی که میتواند برنامه لنداسپیس برای بازسازی و استفاده مجدد از همین موشک در چهارمین پرواز را با ابهام مواجه کند.
با وجود این مشکل، دستاورد چین از نظر فنی قابلتوجه است. ژوچو-۳ اکنون به نخستین نمونه چینی نزدیک شده که میتواند بخش اصلی فناوری فرود و استفاده مجدد را در یک مأموریت مداری به کار بگیرد؛ فناوریای که اسپیسایکس بیش از یک دهه برای توسعه و بهینهسازی آن زمان صرف کرده است.
چین در حال نزدیک شدن به مدل فالکون ۹ است
موشک ژوچو-۳ در شکل فعلی تنها آغاز برنامه لنداسپیس محسوب میشود. این شرکت قصد دارد در نسخههای بعدی، طول موشک را به ۷۶.۶ متر افزایش دهد، از موتورهای قدرتمندتر TQ-12B و TQ-15B استفاده کند و ظرفیت سوخت آن را نیز افزایش دهد. هدف نهایی این تغییرات، رساندن ظرفیت حمل محموله ژوچو-۳ به حدود ۱۸.۳ تن به مدار پایین زمین است.
با این حال، حتی پس از این ارتقا نیز فاصله آن با فالکون ۹ کاملاً از بین نمیرود. فالکون ۹ پس از مجموعهای از ارتقاها میتواند حداکثر حدود ۲۲.۸ تن محموله را به مدار پایین زمین منتقل کند؛ یعنی ظرفیتی حدود ۲۵ درصد بیشتر از ظرفیت هدفگذاریشده برای ژوچو-۳.
البته مقایسه این دو موشک باید با احتیاط انجام شود. اسپیسایکس از سال ۲۰۱۵ فرود و استفاده مجدد از موشکهای خود را آغاز کرده، در حالی که لنداسپیس تازه در ابتدای مسیر قرار دارد. بنابراین بخشی از برتری فعلی فالکون ۹ نتیجه بیش از یک دهه تجربه، آزمایش، شکست و اصلاح مداوم است.
اسپیسایکس دیگر تنها بازیگر موشکهای قابلاستفاده مجدد نیست
حرکت چین در شرایطی رخ داده که رقابت برای توسعه موشکهای قابلاستفاده مجدد در آمریکا نیز شدت گرفته است. شرکت «بلو اوریجین» متعلق به جف بزوس سال گذشته در دومین تلاش خود توانست یک موشک قابلاستفاده مجدد را با موفقیت پرتاب کرده و در دریا فرود آورد؛ عملیاتی که از نظر پیچیدگی حتی میتواند دشوارتر از فرود روی زمین باشد.
شرکت «راکت لب» نیز در حال توسعه موشک میانبرد قابلاستفاده مجدد «نیوترون» است. این موشک قرار است ظرفیت حمل حدود ۱۳ تن محموله به مدار پایین زمین را داشته باشد؛ ظرفیتی که تقریباً در اندازه ژوچو-۳ فعلی قرار میگیرد.
نخستین پرتاب نیوترون ممکن است در اوایل ۲۰۲۷ انجام شود و حتی احتمال پرتاب در اواخر سال ۲۰۲۶ نیز مطرح شده است.
بنابراین مزیت انحصاری اسپیسایکس در زمینه موشکهای قابلاستفاده مجدد به تدریج در حال کاهش است. اما این به معنای از دست رفتن جایگاه این شرکت نیست.
فالکون ۹ هنوز در صدر قرار دارد
اگر معیارهایی مانند سابقه موفقیت، ظرفیت حمل، قابلیت اطمینان و هزینه انتقال هر کیلوگرم محموله به مدار را در نظر بگیریم، فالکون ۹ همچنان در جایگاه نخست قرار دارد.
این موشک اکنون حاصل بیش از یک دهه توسعه و تجربه عملیاتی است و رقبای چینی و آمریکایی هنوز باید مسیر طولانی برای رسیدن به چنین سطحی از بلوغ فنی و اقتصادی طی کنند. اما نکته جالبتر این است که خود اسپیسایکس ظاهراً دیگر فالکون ۹ را فناوری آینده نمیداند.
ایلان ماسک در ۲۲ آگوست ۲۰۲۶ اعلام کرد زمانی که سامانه جدید اسپیسایکس، یعنی «استارشیپ»، بتواند چند بار در هفته با اطمینان پرواز کند، منابع مهندسی و تولیدی شرکت باید به سمت افزایش تعداد پرتابهای استارشیپ حرکت کنند و تولید فالکون ۹ به تدریج متوقف شود.
این دیدگاه از نظر رقابتی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در شرایطی که چین و سایر شرکتها در تلاش هستند به فناوری فالکون ۹ برسند، اسپیسایکس قصد دارد خود را وارد مرحله بعدی رقابت کند.
استارشیپ؛ برگ برنده بعدی اسپیسایکس
اسپیسایکس در ۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶ موفقترین پرواز آزمایشی استارشیپ تا آن زمان را انجام داد. در این مأموریت، نسخه سوم تقویتکننده و مرحله دوم موشک توانستند ۲۰ ماهواره استارلینک را در مدار قرار دهند.
مرحله دوم پس از مأموریت در اقیانوس هند فرود نرم داشت و تقویتکننده نیز در خلیج مکزیک فرود آمد؛ هرچند فرود آن به اندازه مرحله دوم موفقیتآمیز نبود.
اسپیسایکس اکنون قصد دارد در چهاردهمین پرواز آزمایشی استارشیپ، برای نخستینبار فرود مرحله دوم با استفاده از برج پرتاب را آزمایش کند. موفقیت این مرحله میتواند مسیر دستیابی به استفاده کامل و چندباره از هر دو بخش موشک را هموار کند.
هدف نهایی اسپیسایکس بسیار بزرگتر از عملکرد فالکون ۹ است. این شرکت میخواهد استارشیپ پس از رسیدن به قابلیت پرواز پایدار، بتواند چند بار در هفته پرواز کند و در هر مأموریت بیش از ۱۰۰ تن محموله را به مدار منتقل کند. در صورت تحقق این هدف، ظرفیت حمل استارشیپ فاصله بسیار زیادی با ژوچو-۳، نیوترون و حتی فالکون ۹ خواهد داشت.
“
«به نظر میرسد نگرانی اصلی سرمایهگذاران اسپیسایکس نباید از پیشرفت چین در تقلید از فالکون ۹ باشد، بلکه باید از سرعت عبور اسپیسایکس از نسل فعلی فناوری اطمینان حاصل کنند. مزیت رقابتی این شرکت زمانی پایدار خواهد ماند که استارشیپ بتواند فاصله میان آزمایش موفق، قابلیت اطمینان عملیاتی و اقتصاد واقعی پرتاب را پر کند. اگر این انتقال با موفقیت انجام شود، پیشرفت رقبا در حوزه فالکون ۹ نه یک تهدید جدی، بلکه نشانهای از این خواهد بود که اسپیسایکس توانسته استاندارد جدیدی را برای کل صنعت تعریف کند؛ استانداردی که خودش پیشتر از آن عبور کرده است.»
بابک شیری
آیا سرمایهگذاران اسپیسایکس باید نگران باشند؟
در کوتاهمدت، پاسخ چندان مثبت نیست. فرود ژوچو-۳ نشان میدهد چین به شکل جدی در حال نزدیک شدن به فناوری استفاده مجدد است، اما مشکل سوخت باقیمانده و واژگونی موشک نشان میدهد فاصله میان «فرود موفق» و «استفاده مجدد قابلاعتماد و اقتصادی» همچنان قابلتوجه است.
حتی اگر لنداسپیس بتواند ژوچو-۳ را تا ظرفیت ۱۸.۳ تن ارتقا دهد، اسپیسایکس همچنان از نظر ظرفیت، سابقه عملیاتی و هزینه پرتاب مزیت خواهد داشت. از طرف دیگر، رقابت واقعی برای اسپیسایکس احتمالاً دیگر بر سر فالکون ۹ نیست. رقابت اصلی در سالهای آینده بر سر استارشیپ خواهد بود.
اگر استارشیپ بتواند به پروازهای مکرر و استفاده مجدد کامل برسد، اقتصاد پرتابهای فضایی میتواند دستخوش تغییر بزرگی شود. در چنین شرایطی، مزیت اصلی اسپیسایکس نه فقط استفاده مجدد از موشک، بلکه ترکیب ظرفیت بسیار بالاتر، دفعات پرتاب بیشتر و کاهش شدید هزینه انتقال محموله خواهد بود.
جمعبندی
چین با فرود ژوچو-۳ نشان داد که فناوری موشکهای قابلاستفاده مجدد دیگر در انحصار اسپیسایکس نیست. با این حال، نخستین موفقیت چین هنوز با استاندارد عملیاتی فالکون ۹ فاصله دارد و مشکلات فنی پس از فرود نیز نشان میدهد مسیر رسیدن به استفاده مجدد پایدار آسان نخواهد بود.
اسپیسایکس نیز برخلاف تصور، منتظر رقبا نمانده است. فالکون ۹ همچنان یکی از قابلاعتمادترین و اقتصادیترین موشکهای جهان است، اما شرکت قصد دارد بهتدریج این فناوری را کنار بگذارد و منابع خود را به استارشیپ اختصاص دهد.
اگر استارشیپ بتواند به هدف بیش از ۱۰۰ تن محموله در هر پرواز و چند پرواز در هفته برسد، رقابت آینده دیگر بر سر تقلید از فالکون ۹ نخواهد بود؛ بلکه بر سر ساخت نسل بعدی صنعت پرتاب فضایی شکل خواهد گرفت.
در ترجمه برخی نقاط این گزارش از هوش مصنوعی کمک گرفته شده است.
