- بحران تنگه هرمز با ایجاد اختلال ۱۴ درصدی در عرضه جهانی انرژی و کاهش جریان عبوری از ۲۱ به ۳.۳ میلیون بشکه در روز، شکافی معادل ۱۵.۵ میلیون بشکه را در بازارهای جهانی رقم زد.
- تحلیل دادههای مککینزی نشان میدهد که ۹۱ درصد از آسیبهای ناشی از این وقفه مربوط به بخش نفت بوده و تنها ۳ درصد از آن مستقیماً بر عرضه گاز تأثیر گذاشته است.
- بازارهای جهانی با بهرهگیری ترکیبی از ذخایر استراتژیک، افزایش تولیدات داخلی، فعالسازی خطوط لوله جایگزین و کاهش تقاضای نهایی، شوک ناشی از این وقفه را مهار کردند.
- برنامهریزیهای راهبردی برای ارتقای امنیت انرژی تا سال ۲۰۳۰، توسعه ظرفیت خطوط لوله جایگزین برای انتقال ۱۳ میلیون بشکه نفت در روز را هدفگذاری کرده است.
بر اساس خلاصهای از گزارش موسسه مککینزی در مورد تنگه هرمز، اختلال در این آبراه بزرگترین وقفه در تامین انرژی در دوران مدرن بود. براین اساس، اختلال در تنگه هرمز ۱۴ درصد از عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی را تحت تأثیر قرار داد، هرچند خطوط لوله جایگزین، ذخایر نفت و کاهش تقاضا به سیستم انرژی جهانی کمک کرد تا شوک را کاهش دهد.
پیش از جنگ آمریکا-اسرائیل علیه ایران، تقریباً ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت و حدود ۲۰ درصد از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) از تنگه هرمز عبور میکرد که در اوج این اختلال، ۱۴ درصد از عرضه جهانی نفت و گاز قطع شد. این رقم بیش از دو برابر تأثیر شوکهای نفتی دهه ۱۹۷۰ و شش برابر بیشتر از تأثیر جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲ بود. نفت سهم ۹۱ درصدی از عرضه انرژی آسیبدیده را تشکیل میداد.
در بخش گاز طبیعی، تأثیر جهانی محدودتر بود و تنها ۳ درصد از عرضه گاز در طول این فرآیند مستقیماً تحت تأثیر قرار گرفت. اگرچه یکپنجم تجارت جهانی LNG از تنگه هرمز عبور میکند، LNG کمتر از ۱۵ درصد از عرضه جهانی گاز را تشکیل میدهد.
فعال شدن مسیرها و ذخایر جایگزین
در حالی که تقریباً ۲۱ میلیون بشکه نفت در سه ماهه آخر سال ۲۰۲۵ روزانه از تنگه هرمز عبور میکرد، این روند در طول دوره بحران با تقریباً ۳.۳ میلیون بشکه در روز ادامه یافت. بر اساس این گزارش، چین و سایر کشورها پیش از بحران، ذخایر نفت خود را افزایش میدادند. با توقف این خریدها، شکاف عرضه و تقاضای جهانی نفت که باید پر شود، تقریباً ۱۵.۵ میلیون بشکه در روز تخمین زده میشود.
تقریباً ۳۵ درصد از این مقدار از طریق تغییر مسیر با خطوط لوله جایگزین و افزایش تولید در خارج از تنگه هرمز تأمین شد. با افزایش استفاده از خط لوله نفت خام شرق-غرب عربستان سعودی و خط لوله فجیره امارات متحده عربی، روزانه ۴.۷ میلیون بشکه نفت با دورزدن تنگه هرمز عبور کرده و به بازار رسید. تولید اضافی از تولیدکنندگان خارج از تنگه هرمز، عمدتاً برزیل، قزاقستان، ایالات متحده و ونزوئلا، تقریباً ۵۰۰ هزار بشکه در روز را به خود اختصاص داد.
استفاده از ذخایر نفتی برای تأمین نیازها، ۲۰ درصد از کسری نفت را پوشش داد. در طول این فرآیند، تقریباً ۳.۵ میلیون بشکه نفت در روز از ذخایر جهانی و حدود ۲.۵ میلیون بشکه از طریق استفاده هماهنگ از ذخایر توسط اعضای آژانس بینالمللی انرژی و حدود ۱ میلیون بشکه از چین تأمین شد. مقدار باقیمانده، تقریباً ۴۵ درصد، با کاهش روزانه ۶.۸ میلیون بشکهای مصرف نفت جبران شد.
تاثیر زیان و آسیبپذیریهای پالایشگاهها
بر اساس این گزارش، در حالی که این سازوکارها، تابآوری سیستم انرژی را در برابر شوکها افزایش میدهند، محدودیتهای این ابزارها نیز آشکار میشود. تا پایان ماه اوت، تقریباً ۵۰۰ میلیون بشکه نفت در سطح جهان مصرف شده بود. براساس برآوردها، این مقدار معادل پنج روز از نیاز نفتی اقتصاد جهانی باشد.
در این دوره، فشار بر سیستم پالایشگاهی نیز در حال افزایش است. در خلیج فارس، پالایشگاهها به دلیل اختلالات در تنگه هرمز و همچنین خسارات مستقیم، شاهد کاهش تولید بیش از یک چهارم بودهاند. در اواسط ماه ژوئیه، تقریباً ۲ میلیون بشکه در روز از ظرفیت پالایشگاهی در روسیه تعطیل شد. اگرچه تأسیسات در مناطق دیگر تقریباً با ظرفیت کامل فعالیت میکنند، اما نمیتوانند این ضرر را به طور کامل جبران کنند و منجر به افزایش جهانی قیمتها شده است.
بسته شدن موقت خط لوله نفت خام شرق به غرب عربستان سعودی در ماه سپتامبر که به عنوان مسیر جایگزین تنگه هرمز مورد استفاده قرار میگیرد، نیز از جمله عواملی است که آسیبپذیری مسیرهای جایگزین را در برابر تحولات منطقهای نشان میدهد.
ظرفیت خطوط لوله جدید چه قدر است؟
بر اساس این گزارش، اگر اقدامات جاری یا مورد بحث برای افزایش امنیت انرژی تا سال ۲۰۳۰ اجرا شوند، در صورت وقوع شوک جدید در تنگه هرمز، ۳۵ تا ۷۰ درصد از جریان نفت پیش از بحران قابل بازیابی خواهد بود. این معادل تقریباً ۷ تا ۱۵.۵ میلیون بشکه جریان نفت در روز است.
مککینزی اعلام کرد که این محاسبه یک تخمین نیست، بلکه پتانسیلی را نشان میدهد که در صورت اجرای پروژهها و اقدامات مورد بررسی، میتواند ایجاد شود.
خطوط لولهای که تنگه هرمز را دور میزنند، پیش از بحران، ظرفیت ذخیرهای تقریباً ۴.۵ میلیون بشکه در روز داشتند و با سرمایهگذاریهای برنامهریزیشده قبل از بحران، انتظار میرفت این ظرفیت تا سال ۲۰۳۰ به تقریباً ۶.۵ میلیون بشکه برسد.
اگر پروژههای خط لوله دیگر نیز اجرا شوند، تخمین زده میشود که کل پتانسیل برای انحراف جایگزین به تنگه هرمز میتواند به ۱۳ میلیون بشکه در روز برسد.
در این گزارش، گزینه خط لوله بین عراق و ترکیه که در حال بررسی است، افزایش ظرفیت خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی و خط لوله برای اتصال میادین نفتی داخلی امارات متحده عربی به بندر فجیره، از جمله پروژههای مورد بررسی اعلام شدند.
